Makadiro ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kwa Mwaka wa Fedha 2026/2027

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza kabisa nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu aliyenipa wasaa wa kuchangia katika Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kwa maandishi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa dhati ya moyo wangu nimpongeze Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, mama yetu kipenzi Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan kwa kuendelea kuwa Rais wa maono kwa Watanzania.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa mapenzi makubwa naipongeza Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi hasa Waziri Mheshimiwa Dkt. Leonard Akwilapo pamoja na Naibu Waziri wake Mheshimiwa Kaspar Mmuya.

Mheshimiwa Naibu Spika, nawapongeza pia watumishi wote wa Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kuanzia Katibu Mkuu Engineer Anthony Sanga, Naibu Katibu Mkuu wake pamoja na watumishi wote walioko chini yao. Nina matumaini ya mapinduzi makubwa katika sekta hii ikiwa bajeti yao ikiendelea kuboreshwa.

Mheshimiwa Naibu Spika, pongezi hizi kwa Wizara hii ni kwa sababu ya maandalizi makini ya bajeti ya Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi yenye maono, iliyoandaliwa kwa weledi na inayoakisi mahitaji halisi ya kila Mtanzania katika maeneo mengi nchini.

Mheshimiwa Naibu Spika, mchango wa jumla (kitaifa); utangulizi; mipango bora ya matumizi ya ardhi ni msingi muhimu wa maendeleo endelevu ya vijiji, usalama wa milki za ardhi, uwekezaji wenye tija, uhifadhi wa mazingira, kupunguza migogoro ya ardhi na
kukuza uchumi wa wananchi. Hata hivyo, kasi ya kufikiwa kwa vijiji vyote nchini bado ni ndogo kutokana na changamoto mbalimbali ikiwemo za kifedha, kiufundi, kiutawala na kiteknolojia. Ili kuhakikisha vijiji vyote vinafikiwa kwa wakati na kwa ubora unaotakiwa, ipo haja ya kuwa na mkakati wa kitaifa wenye kasi, ufanisi na ushirikishwaji mpana kwa maslahi ya Watanzania wote.

Mheshimiwa Naibu Spika, ushauri wa kimkakati na kiutendaji; kuanzisha Mfumo wa Kitaifa wa Mpango wa Matumizi ya Ardhi kwa Wingi (Mass Land Use Planning Programme). Wizara ianzishe mpango maalum wa kitaifa wenye malengo mahsusi ya kila mwaka badala ya kufanya mipango kwa mtawanyiko usio na kasi. Aidha, mfumo huu uzingatie ratiba ya kitaifa ya utekelezaji kwa awamu; malengo ya kila wilaya na kila mkoa; mfumo wa kufuatilia utekelezaji kidijitali; na upimaji wa utendaji kwa maafisa wa ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni pamoja na kuongeza uwajibikaji; kuondoa urudufu wa kazi; kurahisisha usimamizi wa rasilimali; na kuongeza kasi ya utekelezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, kutumia teknolojia za kisasa za kidijitali; moja ya sababu ya ucheleweshaji ni matumizi ya mifumo ya zamani ya ukusanyaji na uchakataji wa taarifa. Hivyo Wizara inashauriwa kuongeza matumizi ya GIS (Geographic Information Systems); drone, satellite imagery; GPS za kisasa; na mifumo ya kidijitali ya usimamizi wa ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, teknolojia hizi zisaidie katika uchoraji wa ramani kwa haraka badala ya kutegemea upimaji wa kawaida unaochukua muda mrefu.

Pia utambuzi wa matumizi halisi ya ardhi kama makazi, kilimo, misitu, malisho, hifadhi na maeneo ya uwekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuhifadhi taarifa kitaifa na kupunguza upotevu wa nyaraka na kuongeza uwazi. Aidha, kuongeza ushirikiano na sekta binafsi, Wizara pekee haiwezi kufanikisha kazi hii kwa kasi inayohitajika.

Mheshimiwa Naibu Spika, ianzishwe mfumo rasmi wa ushirikiano na kampuni binafsi, vyuo vikuu, taasisi za utafiti, na wataalamu binafsi wa mipango miji na ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu mfumo wa Accredited Planning Firms, makampuni yaliyoidhinishwa yapatiwe kazi kwa viwango maalum vya kitaifa ili kuongeza nguvu kazi, kuongeza ushindani, na kupunguza miundikano wa kazi Serikalini.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kujenga uwezo wa halmashauri za wilaya; changamoto kubwa ipo katika uhaba wa Wapima Ardhi, Wataalamu wa GIS, wapangaji miji, na Maafisa Ardhi Vijijini.

Mheshimiwa Naibu Spika, hivyo Wizara ifanye yafuatayo; kuajiri wataalamu zaidi kwa kuzingatia mahitaji ya kila wilaya; kutoa mafunzo endelevu katika Geographical Information System (GIS), upangaji shirikishi, usimamizi wa migogoro, matumizi ya drone, na mifumo ya kidijitali.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuanzisha vituo vya kikanda vya kitaalamu vitakavyosaidia wilaya nyingi kwa pamoja. Aidha, kurahisisha taratibu za kisheria na kiutawala, baadhi ya hatua za uidhinishaji huchukua muda mrefu sana.

Mheshimiwa Naibu Spika, Wizara inashauriwa kupunguza urasimu, kuharakisha vibali, kutumia mfumo wa kielektroniki wa uidhinishaji, na kuweka muda maalumu wa kushughulikia kila hatua. Kwa mfano, mpango wa matumizi ya ardhi usizidi miezi sita kuandaliwa na miezi miwili kuidhinishwa.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuongeza ushirikishwaji wa wananchi; mipango mingi hukumbwa na migogoro kwa sababu wananchi hawashirikishwi vya kutosha. Hivyo basi ushirikishwaji uwe katika utambuzi wa mipaka, upangaji wa maeneo, maamuzi ya matumizi ya ardhi, na utatuzi wa migogoro.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni kuongeza umiliki wa wananchi; kupunguza migogoro; kurahisisha utekelezaji; na kuongeza uwazi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kuanzisha kanzidata moja ya kitaifa ya ardhi; taarifa nyingi za ardhi zimetawanyika, hivyo Wizara iunde National Integrated Land Information System. Mfumo huu uwe na ramani zote, hati, mipango ya matumizi ya ardhi, taarifa za vijiji, maeneo ya hifadhi, na taarifa za uwekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni pamoja na kurahisisha maamuzi; kuzuia migogoro ya mipaka; kuvutia wawekezaji; na kuongeza uwazi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuweka kipaumbele kwa vijiji vyenye migogoro mikubwa kwa kuandaliwa priority index ya vijiji kulingana na migogoro ya wakulima na wafugaji, shinikizo la uwekezaji, ongezeko la watu, ukataji miti, na migogoro ya mipaka. Hii itasaidia kupunguza migogoro mapema, kuzuia uvamizi holela, na kulinda mazingira.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuweka mfumo wa ufadhili endelevu; mipango mingi husimama kwa ukosefu wa fedha. Vyanzo vya fedha kama bajeti ya Serikali; washirika wa maendeleo; halmashauri; miradi ya kimataifa ya mazingira; na ushirikiano wa umma na sekta binafsi (PPP).

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kuunganisha Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Uchumi wa Vijiji; mipango isiwe ya kinadharia pekee, bali ihusishe maeneo ya kilimo cha kisasa, maeneo ya viwanda vidogo, masoko, maeneo ya mifugo, uhifadhi wa mazingira na miundombinu. Hii itasaidia kuongeza mapato ya wananchi, kuvutia uwekezaji, na kukuza uchumi wa vijiji.

Kuhusu kuimarisha ufuatiliaji na tathmini; Wizara iwe na mfumo wa kupima idadi ya vijiji vilivyopangwa, ubora wa mipango, utekelezaji wake na athari zake kwa wananchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, aidha, mfumo uwe na dashibodi ya kitaifa; taarifa za kila robo mwaka; ukaguzi wa kitaalamu; na mfumo wa kutoa mrejesho kutoka kwa wananchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuweka mkazo katika uendelevu wa mazingira; mipango izingatie vyanzo vya maji, misitu, maeneo oevu, njia za mifugo na athari za mabadiliko ya tabianchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, mapendekezo ya haraka ya utekelezaji; ili kuongeza tija ya utekelezji mawazo yafuatayo yanaweza kutumika au kuboreshwa kwa ajili ya matumizi.

Na. Kipindi Hatua
1. Miezi 6 Kuanzisha mfumo wa kitaifa wa kidijitali
2. Mwaka 1 Kukamilisha tathmini ya vijiji vyote
3. Miaka 2 Kuongeza wataalamu na vifaa
4. Miaka 3 – 5 Kufikia vijiji vingi nchini
5. Miaka 5 –10 Vijiji vyote kuwa na mipango bora ya matumizi ya ardhi

Mheshimiwa Naibu Spika, hitimisho; ili kuhakikisha vijiji vyote vinafikiwa na mipango bora ya matumizi ya ardhi, Wizara inapaswa kuhamia kwenye mfumo wa matumizi makubwa ya teknolojia, ushirikiano mpana, usimamizi wa kidijitali, ushirikishwaji wa wananchi na utekelezaji wa kimkakati wenye malengo yanayopimika.

Mheshimiwa Naibu Spika, mafanikio ya mpango huu yatasaidia kupunguza migogoro ya ardhi, kuongeza usalama wa milki, kuvutia uwekezaji, kuhifadhi mazingira na kuimarisha maendeleo ya kijamii na kiuchumi nchini Tanzania.

Mheshimiwa Naibu Spika, naomba kuwasilisha.