MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, nikushukuru kwa fursa hii ya kuchangia hotuba ya bajeti ya Wizara ya Maji ambayo iko mbele yetu. Kwa dhati ya moyo wangu nimshukuru Mwenyezi Mungu Subhanahu Wa Ta'ala kwa kutuwezesha wote kukutana leo hapa, siyo uwezo wetu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nitumie fursa hii kumshukuru Rais wetu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, mama yetu kipenzi, Mama Samia Suluhu Hassan. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niwapongeze na kuwashukuru watu wa Wizara ya Maji, Waziri Aweso na Naibu wake Engineer Kundo, lakini nisimsahau Katibu Mkuu na watendaji wake wote wa Wizara ya Maji mpaka level za chini. Niwashukuru RUWASA, niwashukuru watu wa mamlaka zote, lakini na wale wa Bodi za Maji za mabonde ambao ndiwo wanabeba maono, maana wao ndio wanalinda vyanzo vya maji. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, Waswahili wana misemo yao; wapishi wa pilau pamoja na viungo vingi lakini walaji wa pilau wakasema kachumbari iwepo ile ladha ipatikane vizuri. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya hotuba nzuri ya Waziri iliyogusa kila sehemu, iliyoleta matumaini kwa Watanzania mpaka walioko kule Bumbuli wakinisikiliza saa hizi, basi mimi nimeona kuna maeneo machache niyachangie. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende moja kwa moja kwenye maombi ya mradi mkubwa pale Soni unaotakiwa kuhudumia vijijini tisa kwa Kata ya Mbuzii na Soni. Ninaamini na vile viporo kama saba watakuwa vimevizingatia.

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende sasa kwenye kushauri na kuchangia maeneo mengine muhimu. Moja ya eneo muhimu leo kwa sababu ya mabadiliko ya tabianchi katika sayari yetu, tumeona twende na vyanzo vya kudumu ambavyo ni mabwawa, lakini vyanzo hivi ili viweze kudumu lazima tusiwasahau wale watu walioko katika Bodi za Maji za Mabonde kwa sababu ndio watalinda vyanzo, ndio watasababisha hata tope kuelekea kwenye mabwawa haya lisije likaenda kupunguza vina tukahifadhi maji machache.

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende eneo lingine la Gridi ya Maji ya Taifa (National Water Grid). National Water Grid tunategemea maziwa makuu, Ziwa Victoria, Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa kwa sababu haya maji yake ni matamu lakini kipaumbele ni Ziwa Victoria.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Ziwa Victoria kidogo ni la kipekee, yale mengine yako kwenye bonde la ufa, lakini pale ni ardhi tu ilititia, land subsidence ikatengeneza ziwa lile lina historia ya tofauti, lakini ziwa lile lina taarifa mbili nilitaka niziweke wazi. Moja, ni taarifa ya kijiolojia inayosema ziwa lile lilitengenezwa miaka laki nne iliyopita na baada ya miaka laki moja iliyopita lilipata mabadiliko ya kukauka kabisa na tukio la mwisho ni miaka 27,000 iliyopita na hali ya hewa ikabadilika, ziwa hilo likajaa miaka 14,000 hadi 15,000 iliyopita.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa kuanzia miaka ya 1920 na 1950 mpaka miaka ya 2000, tunachoshuhudia kihaidrolojia tunasema ni zile fluctuation au mabadiliko madogo madogo ya mita moja na mita mbili. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, mabadiliko haya ya tabianchi siyo mabadiliko madogo, ni mabadiliko ya kuzingatia, lakini tunachojiamini, nimepitia Mkataba wa UN wa nchi ambazo ziko kwenye Maziwa Makuu hasa Ziwa Victoria. Nimepitia makubaliano ambayo ni ya mwaka 2011 ya nchi kumi, nimepitia pia na Itifaki ya Basin ya Mto Nile, lakini article zote ukizingalia zinatupa matumaini kwamba National Water Grid inaenda kutekelezeka bila wasiwasi. Kwa nini? Ni kwa sababu ukiangalia kuna kitu wanaita renewable water resources, maji ambayo ni rahisi kuyapata kwa wepesi kwa ajili ya matumizi. Hii ni bilioni 13 mita kumi kwa ziwa zima, lakini upande wa Tanzania tuna bilioni 6.6.

Mheshimiwa Mwenyekiti, matumizi yetu yote ya Basin ya Ziwa Victoria ambako ndiko tunatoa maji ni 0.38 billion metre cubic ambavyo ya ziwa tu ni 0.2 billion metre cubic. Kwa maana ile bilioni 6.6 bado hatujaigusa. Kwa hiyo, tuko kwenye comfort zone. Bado tunaweza tukatoa bomba lingine tuka Ziwa Victoria kwa mageuzi makubwa haya ambayo watu wa Wizara ya Maji wamefanya.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nina mambo manne sasa ya kushauri kitaalamu. Jambo la kwanza, kwa sababu kinachotusababisha tuone tuko salama ni zile takwimu za ziwa zilizochukuliwa tangu mwaka 1964. Sasa hali hii iendelee ili tuweze kufanya ufuatiliaji mzuri, lakini la pili tutakapotengeneza intake sasa kwa ajili ya National Water Grid takwimu hizi zitumike vizuri tusije tukafika mahala mabomba yakajaa hewa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nishauri jambo lingine kwamba level hizi za ziwa zitumike kushauri watu wa ardhi msigawe makazi pembezoni mwa ziwa bila kufuata level hii. Imekuwa kuna hoteli kubwa za kitalii kuna wakati zinazama kwenye ziwa, hii haileti tija. Watu wafanye mipango endelevu ya kushirikiana, Wizara ya Ardhi unagawaje eneo lenye chanzo cha maji bila ku-consult wenzako bila kuwasiliana na wenzako?

Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini niseme sasa, vile vidakamaji kwenye maeneo ambayo ni intake vilindwe sasa kwa umadhubuti ili isifike mahala kule tulikoweka intake zetu kunaanza kuingia tope na vina vya ziwa vinapotea.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nishauri eneo lingine la ulinzi wa vyanzo au uchafuzi wa vyanzo. Tukubali kwamba kuna elimu ndogo kwa jamii. Bado Wizara inahitaji kuwezesha kwenye eneo hili ili kuwaelimisha watu. Ni kweli watu wanaongezeka, lakini sasa ifike mahala tuangalie mbadala inakuwa ni nini. Elimu kwa jamii, ushirikishwaji wa jamii na utekelezaji wa sheria na kanuni lazima uzingatiwe.

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende haraka haraka, nina mambo mengi, lakini mengine nimeshayafikisha kwenye meza ya Waziri kwa sababu nimeona kabisa kuna maeneo sita nyeti nimeyachambua kwa kina nisingeweza kuyachangia hapa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo lingine ni motisha kwa watendaji wetu. Watendaji wakikumbukwa wana kawaida ya kuongeza ari, kawaida ya uwajibikaji na kujitoa kwa dhati. Ninaposema wapewe motisha simaanishi fedha. Mtumishi anapopewa cheti tu cha utambuzi kwamba umefanya kazi nzuri, kwenye National Grid wewe ulikuwepo, basi mtumishi huyu anakuwa na furaha kubwa sana. Vilevile, mafunzo ya kujiendeleza kielimu, lakini na kupewa kipaumbele kwa miradi mingine ya kimkakati.

Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo lingine ni eneo la mfuko maalumu kwa ajili ya utafiti. Leo kuna maeneo hatuwezi kupata mito wala maziwa inabidi tutumie maji yaliyoko chini ya ardhi na lazima tutangulize utafiti. Eneo hili lina pwaya, kwa hiyo, mkipata hela mnaanza kukimbizana tena, kumbe mngeweza kufanya. Nimefurahi Waziri alivyosema tayari wanaenda kutengeneza master plan.

Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo lingine tunataka maeneo ya kujenga mabwawa tuyajue mapema...

(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa Mzungumzaji)

MWENYEKITI: Ahsante Mheshimiwa kwa mchango wako.

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, ninakushukuru na ninaomba nimalizie nukta moja kwamba niombe tena kuwe na ufuatiliaji wa kudumu wa zile takwimu za maji, mwenendo na ubora, lakini na tope linaloekea kwenye mabwawa litatusaidia kwenye intake zetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante sana, ninakushukuru sana. (Makofi)

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Spika, kwanza kabisa nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu aliyenipa wasaa wa kuchangia katika Wizara ya Ujenzi kwa maandishi.
Mheshimiwa Spika, kwa dhati ya moyo wangu nimpongeze Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mama yetu kipenzi Dkt. Samia Suluhu Hassan.

Mheshimiwa Spika, kwa mapenzi makubwa naipongeza Wizara ya Ujenzi hasa Waziri Mheshimiwa Abdallah Hamisi Ulega pamoja na Naibu Waziri wake Mheshimiwa Engineer Godfrey Kasekenya. Nawapongeza pia watumishi wote wa Wizara ya Ujenzi kuanzia Katibu Mkuu Engineer Balozi Aisha Amour, pamoja na Naibu Katibu wake.

Mheshimiwa Spika, mwisho kabisa nawapongeza kwa umakini mkubwa wa Mtendaji Mkuu wa TANROADS na TBA na watumishi wote katika ngazi zote.

Mheshimiwa Spika, pongezi hizi kwa Wizara ni kwa sababu ya maandalizi makini ya bajeti ya Wizara ya Ujenzi yenye maono, iliyoandaliwa kwa weledi na inayoakisi mahitaji halisi ya kila Mtanzania katika maeneo mengi nchini.

Mheshimiwa Spika, muhtasari wa ushauri wa jumla kwa Wizara ya Ujenzi juu ya changamoto mbalimbali za barabara Tanzania; Wizara ya Ujenzi ina jukumu muhimu katika maendeleo ya miundombinu ya Taifa kupitia ujenzi wa barabara, madaraja, vivuko na usimamizi wa sekta ya ujenzi. Kupitia shughuli zake, Wizara hutekeleza mahitaji mbalimbali ya wananchi lakini pia hukutana na changamoto tofauti zinazohitaji suluhu maalum.

Mheshimiwa Spika, utekelezaji wa mahitaji ya Watanzania; Wizara hutekeleza mahitaji ya wananchi kwa njia zifuatazo; ujenzi na ukarabati wa barabara za mijini na vijijini; ujenzi wa madaraja na vivuko kwa ajili ya kurahisisha usafiri; kuboresha usafirishaji wa mazao, biashara na huduma za jamii; kukuza ajira kupitia miradi ya ujenzi; kusimamia ubora wa miundombinu na viwango vya ujenzi; na kuunganisha maeneo mbalimbali ya nchi kwa maendeleo ya kiuchumi na kijamii.

Mheshimiwa Spika, changamoto na suluhu zake; nianze na changamoto ya upungufu wa fecha; miradi mingi ya ujenzi huhitaji fedha nyingi, lakini mara nyingi bajeti huwa haitoshi kukidhi mahitaji yote ya ujenzi na matengenezo ya miundombinu.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kwa Serikali kuongeza bajeti ya sekta ya ujenzi; kutafuta mikopo na misaada ya maendeleo; kuvutia wawekezaji binafsi kupitia ubia kati ya Serikali na sekta binafsi (PPP); na kusimamia vizuri matumizi ya fedha za miradi.

Mheshimiwa Spika, pili, changamoto ya kuongezeka kwa gharama za ujenzi; kupanda kwa bei za vifaa vya ujenzi, mafuta na usafirishaji huongeza gharama za miradi.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kuimarisha matumizi ya vifaa vya ndani; kupunguza utegemezi wa vifaa vya kuagiza nje; kutumia teknolojia za kisasa zinazopunguza gharama; na kufanya mipango sahihi ya manunuzi mapema.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya uharibifu wa barabara na madaraja; mvua kubwa, mafuriko, magari yenye uzito mkubwa na ukosefu wa matengenezo husababisha uharibifu wa miundombinu.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kwa kufanya matengenezo ya mara kwa mara; kujenga mifereji bora ya maji; kudhibiti magari yenye uzito kupita kiasi kupitia mizani; na kutumia viwango bora vya ujenzi vinavyohimili hali ya hewa.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya msongamano wa miji na foleni; ukuaji mkubwa wa miji unasababisha barabara kuwa finyu na kuongezeka kwa foleni.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kupanua barabara za mijini; kujenga barabara za mizunguko (bypass); kuboresha mipango miji; na kuimarisha mifumo ya usafiri wa umma.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya viashiria vya rushwa na usimamizi hafifu; baadhi ya miradi huathiriwa na matumizi mabaya ya fedha, kucheleweshwa kwa kazi au ubora duni.

Mheshimiwa Spika, suluhu ni kuongeza uwazi katika zabuni za miradi; kuimarisha ukaguzi wa miradi; kuchukua hatua kali za kisheria dhidi ya wahusika wa rushwa; na kutumia mifumo ya kidigitali katika usimamizi wa miradi.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya upungufu wa wataalamu na teknolojia; baadhi ya maeneo yana uhaba wa wahandisi, mafundi na vifaa vya kisasa vya ujenzi. Hivyo suluhu ni kuongeza mafunzo ya kitaalamu kwa wahandisi na mafundi; kuimarisha vyuo vya ufundi na teknolojia; kuwekeza katika vifaa na teknolojia za kisasa; na kutoa ajira na motisha kwa wataalamu wa ndani.

Mheshimiwa Spika, changamoto ya mabadiliko ya tabianchi, mvua kubwa na mafuriko huharibu barabara na madaraja mara kwa mara, kwa hizo basi suluhu ni kujenga miundombinu inayohimili mabadiliko ya tabianchi; kuboresha mifumo ya mifereji ya maji; kutumia usanifu wa kisasa unaozingatia mazingira; na kufanya tathmini za mazingira kabla ya utekelezaji wa miradi.

Mheshimiwa Spika, hitimisho; Wizara ya Ujenzi ina mchango mkubwa katika maendeleo ya Taifa kwa kuboresha miundombinu na kurahisisha shughuli za kijamii na kiuchumi. Hata hivyo, ili kuongeza ufanisi wake, ni muhimu kuendelea kutatua changamoto zinazojitokeza kupitia uwekezaji, usimamizi bora, matumizi ya teknolojia na kuimarisha wataalamu wa ndani.

Mheshimiwa Spika, muhtasari wa ushauri wa njia za kuongeza mapato pamoja na kuboresha ili kuongeza ufanisi wa Mfuko wa Barabara Tanzania ni pamoja na tozo ya mafuta (fuel levy); tozo inayowekwa kwenye mafuta. Chanzo kikuu cha fedha za matengenezo ya barabara. Watumiaji wa barabara huchangia kupitia matumizi ya mafuta.

Mheshimiwa Spika, pili, ni tozo ya mawasiliano (mfano shilingi 100); kiasi kidogo kinachokatwa kwenye huduma za mawasiliano husaidia kuongeza vyanzo vya mapato ya miundombinu.

Mheshimiwa Spika, tatu, ni PPP – Public Private Partnership; ushirikiano kati ya Serikali na sekta binafsi; sekta binafsi hushiriki kujenga, kufadhili, kuendesha au kutunza barabara. Hupunguza mzigo wa serikali kwenye uwekezaji mkubwa.

Mheshimiwa Spika, nne, ni Hati Fungani (Infrastructure Bonds); Serikali hukopa fedha kutoka kwa wananchi au taasisi kupitia bonds. Fedha hutumika kujenga au kuboresha miundombinu na hulipwa baadaye kwa riba.

Mheshimiwa Spika, njia nyingine za kuongeza mapato ya barabara ni pamoja na road tolls (ada za matumizi ya barabara); watumiaji hulipia kutumia barabara maalum na hutumika sana kwenye express-ways, madaraja na highways. Mfumo unaweza kuwa wa electronic tolling.

Mheshimiwa Spika, pPia vehicle licensing & road user charges (ada za leseni za magari na matumizi ya barabara); magari mazito huchangia zaidi kutokana na uharibifu mkubwa wa barabara.

Mheshimiwa Spika, kuna betterment levy (tozo kwa maeneo yaliyoongezeka thamani kutokana na mradi wa miundombinu) kwa mfano barabara mpya, kuongeza thamani ya viwanja na biashara. Aidha, kuna property tax maalum (kodi maalum) kwenye maeneo yanayonufaika moja kwa moja na mradi wa barabara. Fedha huelekezwa kwenye mradi husika.

Mheshimiwa Spika, road assets monetization (kutengeneza mapato kupitia mali za barabara) kwa mifano billboards, parking, service areas, utility corridors. Pia utility corridor leasing (kukodisha maeneo ya road reserve kwa fiber optic, mabomba, nyaya za umeme, telecom infrastructure hupunguza uchimbaji holela wa barabara.

Mheshimiwa Spika, parking concessions (kampuni binafsi kupewa haki ya kusimamia parking); Serikali hupata sehemu ya mapato. Hii huboresha ukusanyaji,usimamizi, traffic flow.

Mheshimiwa Spika, freight & logistics levy (tozo kwenye usafirishaji wa mizigo); transit cargo na malori makubwa huchangia zaidi.

Mheshimiwa Spika, aidha kuna congestion pricing (ada kwa magari yanayoingia maeneo yenye msongamano mkubwa - CBD). Hii hupunguza foleni, uchafuzi na pressure kwenye barabara.

Mheshimiwa Spika, kuna green financing/climate funds (kupata fedha za kimazingira) kwa mfano flood-resistant roads, drainage, and climate resilient infrastructure, njia za kuboresha tija ya matumizi ya fecha, barabara zinazohimili mafuriko, climate change, drainage improvements, zinaweza kupata fedha kupitia climate adaptation funds, green infrastructure financing, development banks na digital systems.

Mheshimiwa Spika, ninashauri haya yaangaliwe kwa jicho la kitaalamu na kuona namna ya kuyafanya au kuyaboresha.

Mheshimiwa Spika, kuhusu electronic tolling, smart parking, digital procurement, asset management systems and road maintenance endowment/sovereign infrastructure fund sehemu ya madini, gesi, bandari, transit trade, iwe inaingia moja kwa moja kwenye infrastructure reserve fund ya muda mrefu. Nchi nyingi hutumia resource revenues kufadhili miundombinu ya kudumu.

Mheshimiwa Spika, baadhi ya ushauri wa kuleta tija katika matengenezo ya barabara nchini ni pamoja na preventive maintenance (kufanya matengenezo mapema kabla ya barabara kuharibika sana), hii hupunguza gharama kubwa za reconstruction.

Mheshimiwa Spika, kwenye performance-based contracts (wakandarasi hulipwa kulingana na ubora wa huduma na matokeo), hii hupunguza pressure kwa barabara; kuimarisha reli, usafiri wa maji, logistics alternatives na hupunguza uharibifu wa roads na gharama za maintenance.

Mheshimiwa Spika, uwiano bora wa rasilimali za uhandisi engineer:technician:artisan = 1:5:25; hii ina maana ifuatavyo;

(i) Engineer (Mhandisi) mmoja.

(ii) Technician (Fundi Sanifu) watano.

(iii) Artisan (mafundi) 25.

Mheshimiwa Spika, uwiano huu hupendekezwa kuongeza ufanisi wa utekelezaji wa miradi ya miundombinu nchini Tanzania.

Mheshimiwa Spika, ninaomba kuwasilisha.

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, ninashukuru sana kwa nafasi hii kwa kupata muda wa kuchangia wakati huu. Awali ya yote, nimshukuru Mwenyezi Mungu ambaye ndio mwingi wa rehema na anayetujalia hata uwepo wetu hapa. Suala la mazingira na Muungano ni mambo muhimu sana lakini nimshukuru sana kwa dhati ya moyo wangu Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania Mama yetu kipenzi Mama Samia Suluhu Hassan kwa kuwa kinara wa mazingira. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tumeona hata ile Sera ya Mazingira ya Mwaka 1997 wakati akiwa huko kwa maono yake mazuri tayari 2021 tumepata sera mpya ambayo imeboresha zaidi masuala mazima ya mabadiliko ya tabianchi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nimshukuru pia Mheshimiwa na kumpongeza Mheshimiwa Makamu wa Rais ambaye Hotuba hii ambayo ni jambo tunalolijadili liko chini ya Wizara yake Mheshimiwa Balozi Dkt. Emmanuel John Nchimbi. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nimshukuru pia Mheshimiwa Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mheshimiwa Dkt. Mwigulu Lameck Nchemba kwa jinsi anavyoendelea kuitafsiri tabasamu ya Mama Samia Suluhu Hassan hasa anapopita kwa Watanzania na hili tumelishuhudia katika ziara zake mbalimbali. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nimshukuru sana pia Waziri wa Ofisi hii ya Mazingira na Muungano ndugu yangu Mheshimiwa Injinia Masauni na Mheshimiwa Naibu Waziri wake ndugu yangu Mheshimiwa Ruben Kwagilwa jinsi anavyomsaidia Waziri wake.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuwa nilikuwa mtendaji niwashukuru watendaji wote wa NEMC kuanzia wa juu mpaka wa chini kwa kazi nzuri wanayoifanya na kumwezesha Mheshimiwa Waziri naye atuletee taarifa iliyonona na iliyopendeza. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la mazingira ni suala mtambuka na ni suala ambalo limeongelewa pia katika vitabu vya Dini. Imenukuliwa katika Kitabu cha Isaya ya 32:19: “kwamba lakini mvua ya mawe itakunya (kwa maana itanyesha kwa lugha nyingine) wakati ambao wakati wa kupunguza miti ya msituni na huo mji utadhalilika.” Hii ni dalili kwamba tunapochafua mazingira kuna madhara yanajitokeza.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kama mvua nyingi itanyesha na mji udhalilike, maana yake kinyume chake kuna wakati tunapata ukame pia. Hata katika Quran imenukuliwa katika Surat Nuur aya ya 40 Mwenyezi Mungu anasema, akiyazungumzia mazingira, “Dhwaharal fasad fiilbarri walbahar bimaaakasabat ay’yin naas.” Ufisadi, uharibifu umeongezeka mno kuanzia bara na baharini kuanzia nchi kavu na majini kwa sababu ya mikono ya watu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika andiko lingine Mwenyezi Mungu anasema katika Surat Yunus aya ya 44, “Inna Allah laayadhrumu nnasa shaian walaakinna nnasa anfusahum yadhwirimun.” Hakika Mwenyezi Mungu hajawahi kuwadhulumu watu bali nafsi zao wenyewe, maamuzi yao mabaya wenyewe, ndiyo yanawaletea madhara. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende moja kwa moja kwenye michango yangu ambayo nimeikusudia wakati huu. Jambo la kwanza ni jambo la kuboresha tozo katika Wizara hii ikiwepo na taasisi yake ya NEMC. Niungane na wenzangu waliotangulia wakiizungumzia ile polluter pays principle kwamba anayechafua mazingira lazima ashikwe tozo au mazingira yakichafuliwa lazima yalipiwe.

Mheshimiwa Mwenyekiti, huwa najiuliza mpaka najikuna kichwa. NEMC ana dude kubwa tumempa la kusimamia mazingira. NEMC ndiyo anawakagua watu wa migodi, NEMC ndiyo anawakagua watu wa gesi, NEMC ndiyo anawakagua wachimba mafuta na ana gharama kubwa hapo anaingia; kwa nini asiwe na tozo la uhakika? Kwani akipata asilimia moja moja tu si anayafanya mazingira yanakaa vizuri?

Mheshimiwa Mwenyekiti, hivi akipata asilimia moja ya madini, akapata ya mafuta (wale wanaochimba visima vya mafuta) kwa sababu yeye ndiyo mkaguzi, akapata kwenye visima vya gesi hamwoni kwamba NEMC anaenda kufanya jambo kubwa?

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa kama percent zote hizi asilimia zote hizi zinaenda Wizara ya Fedha basi kama wanachukua moja kwa nini wasigawane na NEMC? Upo msemo mmoja wa kanuni ya dini unasema, “maa laa yatiibul wajibu ilaabihi fahuwal waajib.” Kinachosababisha wajibu utimie ndio wajibu wa kwanza kabla ya wajibu wenyewe. Sasa kama tunataka NEMC awepo pale lazima tozo lake tulizungumzie vizuri.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kama shida ni sheria kwa nini isije hapa tukaisimamia Waheshimiwa Wabunge mpaka ikakaa sawa matozo haya yakamsaidia. Sioni kwa nini NEMC asipate tozo ya uhakika kwa sababu vyanzo vipo ni suala tu la kuweka sawa sheria kama ndiyo yenye shida. Hapa Mheshimiwa nimwombe Waziri hili alichukue kwa herufi kubwa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo lingine ambalo wanaweza wakaongeza mapato ni kwenye biashara hii ya kaboni ya hewa ukaa (biashara ya carbon ambayo pia ndiyo hewa ukaa). Tunaitumia carbon kwa sababu ndiyo reference. Nchi 192 zilikaa katika itifaki ya Kyoto ya Mwaka 1997. Nyingine zilikataa, lakini mwaka 2015 kwenye yale Makubaliano ya Paris zote zilikubaliana hapa ndio msingi wa hewa ukaa ilipoanzia. Ni biashara kubwa ambayo elimu ni ndogo katika maeneo tunayoyaishi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninashukuru kwamba ipo mifano ya kuangalia katika Wilaya za Tanganyika na Nyanda za Juu Kusini kwa sababu tayari wameshaanza kupata pato hili. Kwa hiyo hili lielekezwe kwenye maeneo mengine.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nishauri jambo lingine kwamba hewa hukaa katika maeneo ya baharini ni zao kubwa sana kwa sababu miti ya mikoko huwezi ukailinganisha na misitu ya kawaida. Katika bahari, zao la hewa ukaa linaweza likawa ni mara tano au mara 10 zaidi ukisoma makala nyingi za kimazingira. Kwa hiyo, ina maana mpaka sasa hivi tumepoteza dola nyingi sana na trilioni nyingi sana za mazingira. Nishauri pia kwamba elimu ya hewa ukaa inatakiwa ifike kwa viongozi wa chini mpaka wa vijiji kwa sababu hawa ndiyo wabeba maono ya wale wananchi wa kawaida.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nishauri lugha zitumike nyepesi. Unaweza ukatumia carbon credit isieleweke, lakini kwa nini usiseme, “fedha zinazopatikana kwa utunzaji mzuri wa misitu na matumizi ya hewa safi? Kwa nini lugha kama hizo zisitumike ili kuhakikisha wananchi wanang'amua vizuri na kufikia malengo tunayoyakusudia?

Mheshimiwa Mwenyekiti, elimu isipopatikana basi pato la hewa ukaa au pato la biashara ya carbon tutalisikia na hatutafikia malengo. Kwa kuwa kuna wenzetu ambao wameshaanza, basi wengine wakajifunze huko ili tuhakikishe kwamba tunaendana na maono ya Mama Samia Suluhu Hassan.

Mheshimiwa Mwenyekiti, muda ni mdogo, lakini NEMC inakotokea imesonga mbele sana lazima tuisifie. Nimpongeze sana Mheshimiwa Waziri. Aliwahi kusema mwanafalsafa Dkt. Kwame Nkrumah wa Ghana akasema, “those who would judge us merely by the heights we have achieved, would do well to remember the depth from which we started.” Wale wanaotupima kwa kimo tulichofikia wangefanya vizuri zaidi kama wangeanzia kwenye kina tulipoanzia.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa haya machache ninaomba kuunga mkono hoja. Ahsante sana kwa nafasi ya kuchangia. (Makofi)

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza kabisa nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu aliyenipa wasaa wa kuchangia katika Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kwa maandishi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa dhati ya moyo wangu nimpongeze Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, mama yetu kipenzi Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan kwa kuendelea kuwa Rais wa maono kwa Watanzania.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa mapenzi makubwa naipongeza Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi hasa Waziri Mheshimiwa Dkt. Leonard Akwilapo pamoja na Naibu Waziri wake Mheshimiwa Kaspar Mmuya.

Mheshimiwa Naibu Spika, nawapongeza pia watumishi wote wa Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kuanzia Katibu Mkuu Engineer Anthony Sanga, Naibu Katibu Mkuu wake pamoja na watumishi wote walioko chini yao. Nina matumaini ya mapinduzi makubwa katika sekta hii ikiwa bajeti yao ikiendelea kuboreshwa.

Mheshimiwa Naibu Spika, pongezi hizi kwa Wizara hii ni kwa sababu ya maandalizi makini ya bajeti ya Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi yenye maono, iliyoandaliwa kwa weledi na inayoakisi mahitaji halisi ya kila Mtanzania katika maeneo mengi nchini.

Mheshimiwa Naibu Spika, mchango wa jumla (kitaifa); utangulizi; mipango bora ya matumizi ya ardhi ni msingi muhimu wa maendeleo endelevu ya vijiji, usalama wa milki za ardhi, uwekezaji wenye tija, uhifadhi wa mazingira, kupunguza migogoro ya ardhi na
kukuza uchumi wa wananchi. Hata hivyo, kasi ya kufikiwa kwa vijiji vyote nchini bado ni ndogo kutokana na changamoto mbalimbali ikiwemo za kifedha, kiufundi, kiutawala na kiteknolojia. Ili kuhakikisha vijiji vyote vinafikiwa kwa wakati na kwa ubora unaotakiwa, ipo haja ya kuwa na mkakati wa kitaifa wenye kasi, ufanisi na ushirikishwaji mpana kwa maslahi ya Watanzania wote.

Mheshimiwa Naibu Spika, ushauri wa kimkakati na kiutendaji; kuanzisha Mfumo wa Kitaifa wa Mpango wa Matumizi ya Ardhi kwa Wingi (Mass Land Use Planning Programme). Wizara ianzishe mpango maalum wa kitaifa wenye malengo mahsusi ya kila mwaka badala ya kufanya mipango kwa mtawanyiko usio na kasi. Aidha, mfumo huu uzingatie ratiba ya kitaifa ya utekelezaji kwa awamu; malengo ya kila wilaya na kila mkoa; mfumo wa kufuatilia utekelezaji kidijitali; na upimaji wa utendaji kwa maafisa wa ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni pamoja na kuongeza uwajibikaji; kuondoa urudufu wa kazi; kurahisisha usimamizi wa rasilimali; na kuongeza kasi ya utekelezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, kutumia teknolojia za kisasa za kidijitali; moja ya sababu ya ucheleweshaji ni matumizi ya mifumo ya zamani ya ukusanyaji na uchakataji wa taarifa. Hivyo Wizara inashauriwa kuongeza matumizi ya GIS (Geographic Information Systems); drone, satellite imagery; GPS za kisasa; na mifumo ya kidijitali ya usimamizi wa ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, teknolojia hizi zisaidie katika uchoraji wa ramani kwa haraka badala ya kutegemea upimaji wa kawaida unaochukua muda mrefu.

Pia utambuzi wa matumizi halisi ya ardhi kama makazi, kilimo, misitu, malisho, hifadhi na maeneo ya uwekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuhifadhi taarifa kitaifa na kupunguza upotevu wa nyaraka na kuongeza uwazi. Aidha, kuongeza ushirikiano na sekta binafsi, Wizara pekee haiwezi kufanikisha kazi hii kwa kasi inayohitajika.

Mheshimiwa Naibu Spika, ianzishwe mfumo rasmi wa ushirikiano na kampuni binafsi, vyuo vikuu, taasisi za utafiti, na wataalamu binafsi wa mipango miji na ardhi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu mfumo wa Accredited Planning Firms, makampuni yaliyoidhinishwa yapatiwe kazi kwa viwango maalum vya kitaifa ili kuongeza nguvu kazi, kuongeza ushindani, na kupunguza miundikano wa kazi Serikalini.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kujenga uwezo wa halmashauri za wilaya; changamoto kubwa ipo katika uhaba wa Wapima Ardhi, Wataalamu wa GIS, wapangaji miji, na Maafisa Ardhi Vijijini.

Mheshimiwa Naibu Spika, hivyo Wizara ifanye yafuatayo; kuajiri wataalamu zaidi kwa kuzingatia mahitaji ya kila wilaya; kutoa mafunzo endelevu katika Geographical Information System (GIS), upangaji shirikishi, usimamizi wa migogoro, matumizi ya drone, na mifumo ya kidijitali.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuanzisha vituo vya kikanda vya kitaalamu vitakavyosaidia wilaya nyingi kwa pamoja. Aidha, kurahisisha taratibu za kisheria na kiutawala, baadhi ya hatua za uidhinishaji huchukua muda mrefu sana.

Mheshimiwa Naibu Spika, Wizara inashauriwa kupunguza urasimu, kuharakisha vibali, kutumia mfumo wa kielektroniki wa uidhinishaji, na kuweka muda maalumu wa kushughulikia kila hatua. Kwa mfano, mpango wa matumizi ya ardhi usizidi miezi sita kuandaliwa na miezi miwili kuidhinishwa.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuongeza ushirikishwaji wa wananchi; mipango mingi hukumbwa na migogoro kwa sababu wananchi hawashirikishwi vya kutosha. Hivyo basi ushirikishwaji uwe katika utambuzi wa mipaka, upangaji wa maeneo, maamuzi ya matumizi ya ardhi, na utatuzi wa migogoro.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni kuongeza umiliki wa wananchi; kupunguza migogoro; kurahisisha utekelezaji; na kuongeza uwazi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kuanzisha kanzidata moja ya kitaifa ya ardhi; taarifa nyingi za ardhi zimetawanyika, hivyo Wizara iunde National Integrated Land Information System. Mfumo huu uwe na ramani zote, hati, mipango ya matumizi ya ardhi, taarifa za vijiji, maeneo ya hifadhi, na taarifa za uwekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, faida zake ni pamoja na kurahisisha maamuzi; kuzuia migogoro ya mipaka; kuvutia wawekezaji; na kuongeza uwazi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kuweka kipaumbele kwa vijiji vyenye migogoro mikubwa kwa kuandaliwa priority index ya vijiji kulingana na migogoro ya wakulima na wafugaji, shinikizo la uwekezaji, ongezeko la watu, ukataji miti, na migogoro ya mipaka. Hii itasaidia kupunguza migogoro mapema, kuzuia uvamizi holela, na kulinda mazingira.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuweka mfumo wa ufadhili endelevu; mipango mingi husimama kwa ukosefu wa fedha. Vyanzo vya fedha kama bajeti ya Serikali; washirika wa maendeleo; halmashauri; miradi ya kimataifa ya mazingira; na ushirikiano wa umma na sekta binafsi (PPP).

Mheshimiwa Naibu Spika, kuhusu kuunganisha Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Uchumi wa Vijiji; mipango isiwe ya kinadharia pekee, bali ihusishe maeneo ya kilimo cha kisasa, maeneo ya viwanda vidogo, masoko, maeneo ya mifugo, uhifadhi wa mazingira na miundombinu. Hii itasaidia kuongeza mapato ya wananchi, kuvutia uwekezaji, na kukuza uchumi wa vijiji.

Kuhusu kuimarisha ufuatiliaji na tathmini; Wizara iwe na mfumo wa kupima idadi ya vijiji vilivyopangwa, ubora wa mipango, utekelezaji wake na athari zake kwa wananchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, aidha, mfumo uwe na dashibodi ya kitaifa; taarifa za kila robo mwaka; ukaguzi wa kitaalamu; na mfumo wa kutoa mrejesho kutoka kwa wananchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia kuweka mkazo katika uendelevu wa mazingira; mipango izingatie vyanzo vya maji, misitu, maeneo oevu, njia za mifugo na athari za mabadiliko ya tabianchi.

Mheshimiwa Naibu Spika, mapendekezo ya haraka ya utekelezaji; ili kuongeza tija ya utekelezji mawazo yafuatayo yanaweza kutumika au kuboreshwa kwa ajili ya matumizi.

Na. Kipindi Hatua
1. Miezi 6 Kuanzisha mfumo wa kitaifa wa kidijitali
2. Mwaka 1 Kukamilisha tathmini ya vijiji vyote
3. Miaka 2 Kuongeza wataalamu na vifaa
4. Miaka 3 – 5 Kufikia vijiji vingi nchini
5. Miaka 5 –10 Vijiji vyote kuwa na mipango bora ya matumizi ya ardhi

Mheshimiwa Naibu Spika, hitimisho; ili kuhakikisha vijiji vyote vinafikiwa na mipango bora ya matumizi ya ardhi, Wizara inapaswa kuhamia kwenye mfumo wa matumizi makubwa ya teknolojia, ushirikiano mpana, usimamizi wa kidijitali, ushirikishwaji wa wananchi na utekelezaji wa kimkakati wenye malengo yanayopimika.

Mheshimiwa Naibu Spika, mafanikio ya mpango huu yatasaidia kupunguza migogoro ya ardhi, kuongeza usalama wa milki, kuvutia uwekezaji, kuhifadhi mazingira na kuimarisha maendeleo ya kijamii na kiuchumi nchini Tanzania.

Mheshimiwa Naibu Spika, naomba kuwasilisha.

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante sana. Kwanza nikushukuru kwa kuniona ili niweze kuchangia Hotuba ya Waziri Mkuu. Kwanza kabisa nimshukuru Mwenyezi Mungu ambaye ametujalia kila rehema za kuwepo hapa. Mwenyezi Mungu ambaye hata ambayo bado hayakuwa anajua ikiwa yatakuwa, yatakuwaje.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kipekee nimshukuru Rais wetu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mama yetu kipenzi Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan kwa mapenzi makubwa ya kuwa Rais wa maono kugusa nyoyo za watu, lakini kuwa na mipango ambayo siku zote inaleta tija katika nchi yetu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nimshukuru pia Mheshimiwa Waziri Mkuu, ambaye naye ni kiongozi wa maono akitembea kama alivyo Rais wetu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Hili tumelidhihirisha pale ambapo alikuwa katika ziara za kimikoa, alipopita katika Mkoa wa Tanga, lakini Wilaya ya Lushoto halafu akafika Jimbo la Bumbuli ambalo mimi ndiyo mwakilishi. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niwashukuru pia Kamati ya Ustawi na Maendeleo ya Jamii iliweza kufika Bumbuli Jimbo ninaloliwakilisha katika Kiwanda cha Mponde na walitoa tabasamu kubwa kwa wananchi wa Mponde kwa kuongelea, kupokea na kushauri kuhusu matatizo ya kiwanda hicho. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kiongozi mzuri utamwona. Katika mashairi ya Ndugu Shaaban Robert alieleza sifa ya viongozi wazuri na viongozi wabaya, lakini viongozi wabaya alitumia mnyama kuku kwa sababu kuku ni mnyama yupo karibu sana na binadamu. Kwa kutumia lugha za vinaya na lugha za majazi akasema:

“Kuku akipata nyama, hukimbia ale peke,
japo wenzake watamuandama waishike,
katu hatokubali, iondoke mdomoni,
atatafuta mahali, ajilie kwa makini,
kuku akipata nyama, hukimbia ale peke.” (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mama Samia hayuko hivyo. Mama Samia yuko kama yule kiongozi aliyesifiwa na mwanafalsafa mmoja akiitwa Christopher Robin akamwambia: “You are braver than you believe, you are stronger than you seem and you are smarter than you think.” Christopher Robin walikuwa wakibishana sana na huyu jamaa yake, lakini kwa sababu ni mzalendo hakuacha kumsifia. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa niende kwenye yale maeneo machache ambayo ninataka niyagusie. Kwanza kabisa ni eneo la afya. Ninashukuru sana Katika Jimbo la Bumbuli Mama Samia wakati ameingia tayari ametupatia zahanati 17. Mambo ya ajabu sana, mapinduzi makubwa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, tuna vituo vinne vya afya ambavyo viwili wakati wake vilianza na vingine ameviboresha hapo nyuma. Niombe sasa kidogo, maana imeandikwa katika Waraka wa Kwanza wa Wathesalonike 5:17-18 kwamba, “Ombeni pasipo na kikomo na shukuruni katika kila jambo.” (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika hiki Kituo kimoja cha Milingano, kimejengwa lakini hakijaweza kukamilika. Sasa ili tabasamu liwafikie wana Bumbuli niombe katika Wizara hii ya TAMISEMI sasa wakikumbuke kituo hiki ambacho kitaleta tabasamu kwa Watanzania walioko Bumbuli. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kingine nihame niende kwenye eneo la elimu. Eneo la elimu Katika Jimbo la Bumbuli kuna mageuzi makubwa na Mama Samia avishwe taji lake. Hata hivyo, zipo shule chache kwa sababu ya umbali, basi hapa tutahitaji kupata mabweni kutoka eneo moja linaitwa Kwebamba kuja Kata ya Milingano, Sekondari ya Mibukwe. Kumbukeni Waheshimiwa Wabunge, umri tuliosoma sisi miaka ile ni tofauti na sasa hivi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mabinti wanachukuliwa kule kilometa 30, wanaenda sekondari inabidi wapangishiwe maeneo ya kuishi bila uangalizi. Kwa hiyo, eneo hili linahitaji mabweni ambayo yatasaidia watoto wa kike kupata haki yao ya elimu katika hali ya utulivu. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nielekee kwenye eneo la vijana, wenzangu wamegusa maeneo mengi muhimu. Ninaomba nikumbushie tu suala la NIDA ni tatizo na niombe tamko maalum litoke ili wale wanaopaswa kutekeleza hilo wafanye mara moja, kwa maana vijana wanakosa fursa hii ya mama Samia Suluhu Hassan. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nielekee tena katika eneo muhimu, eneo nyeti la barabara. Kwanza nianze kuomba kabla sijashauri niombe Barabara ya Mbelei – Ibaga – Mgwashi – Mkongowi – Milingano kilometa 42 ni barabara ya kimkakati. Ilijengwa kidogo na TARURA, lakini labda ni kwa sababu ya bajeti ghafla wakaondoka. Niombe hii ikumbukwe ili kuzidi kuleta tabasamu kwa Watanzania walioko pembeni mwa nchi yetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, barabara nyingine ambayo ni kipaumbele pia kwa Wanabumbuli ni kilometa 22 kutoka Soni hadi Bumbuli – Dindila, lakini awamu ya kwanza kilometa 22 upande wa Bumbuli na kilometa 9.3 kwa upande wa Korogwe Vijijini. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, mambo ni mengi muda ni mchache, lakini niombe kuna barabara ya kimkakati inayounga majimbo matatu: Jimbo la Mlalo, Jimbo la Lushoto, Jimbo la Bumbuli na hatimaye Korogwe Vijijini kilometa 87.3 ambayo ni Barabara ya Magamba – Mlola – Makanya – Milingano – Mashewa, hii nayo ni barabara ya kimkakati. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuwa muda ni mfupi niende kushauri kwa wenzangu wa TARURA, mimi ni Mhandisi niliyesajiliwa na Bodi ya Uhandisi nilitaka niwashauri kidogo katika mambo ya kitaalam. Muda usipotosha basi nitafikisha kwenye meza ya ndugu yangu Mheshimiwa Shemdoe ili aweze kuyafanyia kazi. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo la kwanza kwa sababu ya mvua nyingi na mabadiliko ya tabia ya nchi ndiyo yanasababisha hilo. Basi ni vizuri sanifu zetu ziwe ni Climate Resilience Design, kwa maana miundombinu iweze kustahimili mvua nyingi katika maeneo ya milima na maeneo mengine ya tambarare, lakini mifereji ya pembeni (side drains) ziwe za kutosha, lakini na mitaro ya kupunguza kasi ya maji ambayo kitaalam wanaita catch water drains. Kwa sehemu za tambarare kuna vitu vingine tunaita mitre drains zikiwekwa za kutosha zitaweza kuondoa maji haraka barabarani, lakini kutumia makaravati mengi na madaraja kwa maeneo ya milima huwa barabara zetu hazina tofauti na mfano wa nyoka kwa sababu ya kwenda na contour za milima..

Mheshimiwa Mwenyekiti, unaweza ukakuta mto mmoja umeukatiza mara tano. Kwa hiyo, maeneo ya milima yapewe kipaumbele cha makalavati ili maji ndiyo adui wa kwanza. Wakati ninasoma Chuo Kikuu profesa wangu alinishangaza sana aliniambia adui wa kwanza wa barabara ni maji, adui wa tatu ni maji, wa pili na wa tatu kwenye barabara ni maji. Kwa hiyo, hii alikuwa akionesha msisitizo kwamba maji yasipotafutiwa njia yana kawaida ya kutafuta njia yake na hapo ndipo uharibifu utakapokuwa unatokea. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, tuwe tunadhibiti maporomoko katika maeneo ya milima. Tujitahidi kuweka buffer zones ambazo mtu haruhusiwi kufanya shughuli zozote za kibinadamu ikiwepo kilimo na kupanda nyasi pamoja na miti rafiki ambayo itazuia mmomonyoko.

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende eneo lingine, mambo ni mengi, lakini nitayaandika ila niende eneo la ushirikishwaji wa jamii katika kutunza barabara. Hili jambo hapo nyuma lilikuwepo na wenzetu wa TANROADS kabla ya TARURA zilikuwepo hata kambi za ujenzi, ilikuwepo pale Mkuranga, ilikuwepo kambi ya ujenzi pale Manga ukielekea Tanga na maeneo mengine. Hizi zilifanya vizuri kwa sababu emergence zikitokea (dharura zikitokea) walikuwa wakizikabili mara moja. Sasa kwa sababu sina wasiwasi na TARURA, sina wasiwasi na wataalam wa Tanzania ninadhani walikalie hilo waliangalie upya, lakini jamii ishirikishwe kwa matengenezo madogo madogo na mikataba midogo midogo ambayo ni community-based contracts.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kutoa elimu ni muhimu kwa jamii hii athari gani itapatikana ikiwa mifereji itakuwa haijadhibitiwa, ikiwa mifereji itakuwa imezibwa na watu wanaofanya shughuli za kilimo. Pia, kuunda vikundi vya ulinzi wa barabara kwa maeneo husika, leo barabara imekuwa ndiyo moyo wa Watanzania, barabara leo kama haipitiki, shughuli za biashara hazitafanyika, watoto hawataenda shule kwa sababu zitabomoka. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niende pia katika eneo la kuweka vipaumbele katika barabara: barabara zetu ni lazima tuziwekee vipaumbele, tutenge barabara kwa makundi, ziwepo barabara za kiuchumi kwa maana ya barabara ambapo tutapitisha mazao na kwenda kwenye minada na masoko. Ziwepo barabara za huduma muhimu kwa mfano huduma za hospitali, lakini na kwenda shule, hizi barabara zipewe kipaumbele. Ukiangalia katika mtandao, Wilaya ya Lushoto ni zaidi kilometa 1,200 na kwa Bumbuli tuna kilometa 544. Kwa kuwa haya mambo ni ya kitaalam zaidi niombe niyafikishe kwenye meza ya Waziri ndugu yangu Mheshimiwa Shemdoe, nami sina wasiwasi naye, atayafanyia kazi vizuri. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa haya machache nikushukuru sana na niwashukuru viongozi wetu kwa kujitahidi kuonyesha tabasamu kwa Watanzania. Ninashukuru sana kwa kupata nafasi hii. (Makofi)
MWENYEKITI: Mheshimiwa ahsante kwa mchango wako.

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja. (Makofi)

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, ninakushukuru kwa fursa hii na kwa dhati ya moyo wangu nimshukuru Mwenyezi Mungu mwingi wa rehema. Nipate fursa pia ya kumshukuru na kumpongeza Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, mama yetu kipenzi mama Samia Suluhu Hassan. Pia, niipongeze Wizara husika, Wizara ya Kilimo kwa kuwa na hotuba nzuri ambayo ipo mbele yetu.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa niaba ya Wanabumbuli nianze kuiunga mkono hoja. Baada ya hapo niende moja kwa moja kwenye zao la chai kule Bumbuli. Hili ni zao la kihistoria, zao la kimkakati na zao la kibiashara. Kata 14 kati ya 18 zinategemea zao hili. Hata hivyo, kuna changamoto ambazo ninaziwasilisha moja kwa moja kwa Wizara ya Kilimo kwa sababu wanazijua nyingi, nitataja hizi chache.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza ni uwezo mdogo wa kiwanda, kinatumia laini moja mpaka sasahivi, kiasi cha kukatisha tamaa wakulima wa zao la chai. Basi ninaomba iongezeke laini ya pili na ya tatu, ili kuongeza tija katika zao hilo.

Mheshimiwa Naibu Spika, madai na madeni; wakati kiwanda hiki kiliposimama, kabla Serikali haijakitwaa yapo madeni; madai ya watumishi zaidi ya shilingi 800,000,000, lakini na wakulima pia, walikuwa na madai yao, shilingi 12,000,000.
Mheshimiwa Naibu Spika, changamoto nyingine kubwa kwa kiwanda hiki ni pembejeo, hasa mbolea. Kwa bahati mbaya kule Bumbuli, wakala ni mmoja tu, ambaye anashindwa kuweza kuwafikia wakulima wa chai, lakini wakulima wanalalamika bei ndogo, shilingi 366 kwa kilo, ni kiwango kidogo sana.

Mheshimiwa Naibu Spika, tunayo changamoto pia ya barabara kwa sababu, kata 14 kuziunga katika jimbo ambalo lina milima na mabonde ni changamoto kubwa. Kingine ni ukosefu wa mitaji na uwekezaji wa kutosha. Pia, lipo zao la mkonge katika Kata za Tambarare, Kata za Kwemkomole Milingano, Mahezanguu pamoja na Usambara.

Mheshimiwa Naibu Spika, hapa changamoto kubwa ni mbolea na mbegu bora. Wakulima wengi hutumia mbegu ambazo zinachipua pembezoni mwa mashina ambazo siyo bora na hata umri wake ni mdogo. Sasa kwa sababu, kuna ile mbinu ya kisayansi ya tissue culture na tunayo TARI ya Mlingano, basi ipate maelekezo ili iweze kutusaidia.

Mheshimiwa Naibu Spika, ninaenda kwenye eneo nyeti kidogo, nalo ni kilimo cha umwagiliaji, lakini ninajikita zaidi kwenye kilimo cha umwagiliaji wa skimu ndogo ndogo za mbogamboga. Hii ni lazima kulingana na sayari yetu kukumbwa na changamoto ya mabadiliko ya tabianchi. Mvua haitabiriki, lazima tuwe na benki ya maji na haiwezi kupatikana, isipokuwa kwenye mabwawa. Tija gani itapatikana kwenye maji haya?

Mheshimiwa Naibu Spika, ni lazima tuwashauri wenzetu wa kilimo, tufike mahali kuwe kuna user efficient irrigation kwa maana kwamba, tutumie mbinu za maji kidogo, ambayo tunaita drip irrigation. Hii itapunguza gharama ya umwagiliaji, itapunguza hata changamoto ya magonjwa yanayotokana na unyevu wa maji, lakini pia, itapunguza changamoto zingine.

Mheshimiwa Naibu Spika, ni lazima tuwashauri kwamba, kilimo kiwe kilimo hifadhi; yaani kilimo ambacho kinatumia mulching, kule uswahilini tunaita matandazio, lakini ina-cover crop au mimea funiko. Kuwe na uchaguzi wa mazao ambayo yanaweza yakahimili mabadiliko ya tabianchi kwa sababu, Wizara ya Kilimo ni Wizara ya research.

Mheshimiwa Naibu Spika, lazima kuwe na usimamizi madhubuti wa zile water users groups, zisiposimamiwa vizuri mwisho ni migogoro. Ninakumbuka kesi moja kule Moshi, wakulima na kiwanda cha miwa, ilikuwa ni changamoto kubwa kwa hiyo, lazima wasimamiwe vizuri, lakini ni nini faida ya kilimo hiki cha mbogamboga?

Mheshimiwa Naibu Spika, tutaboresha lishe. Ikiwa mbogamboga zinapatikana kwa mwaka mzima, maana yake ni tunaenda kuboresha afya ya jamii. Tutapunguza utegemezi wa kutumia mvua. Tukiongeza mavuno na kipato, maana yake tutakuwa na mbogamboga kwa wingi zaidi, lakini pia, tukiwa tunategemea…

NAIBU SPIKA: Ahsante sana Mheshimiwa, muda wako umekwisha.

MHE. RAMANDANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, ninawashukuru sana Wizara ya Kilimo, lakini ninaunga tena mkono hoja. (Makofi)

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, nikushukuru sana kwa kuniona wakati huu ili niweze kuchangia katika sekta hii iliyopo mbele yetu. Kwa dhati ya moyo wangu nimshukuru Mwenyezi Mungu kwa kunipa wasaa wa wakati huu, lakini pia nimshukuru Mama yetu kipenzi, Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mama Samia Suluhu Hassan. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, niwashukuru Wizara ya Madini kwa hotuba nzuri ya kisomi ya kisayansi, yenye kutupa matumaini kwa Tanzania ijayo. Nimshukuru ndugu yangu Waziri wa Madini Mheshimiwa Anthony Peter Mavunde na Naibu wake, lakini na watendaji wote wa Wizara ya Madini, nimemsikia ndugu yangu Mhandisi Yahya Samamba, Katibu Mkuu.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu ya muda niende moja kwa moja kwenye yale maeneo nyeti ambayo ninataka nishauri. Eneo la kwanza ni eneo la vibali kwenye maeneo ya migodi. Eneo hili lina changamoto kidogo, lakini kwa sababu ni Wizara yenye weledi, ninaamini inaenda kukaa na kuweka vizuri.
Mheshimiwa Naibu Spika, katika maeneo ya mgodi kuna kitu kinaitwa bwawa la tope sumu. Kwa lugha nyepesi hiki ndiyo choo cha mgodi, kwa sababu uchafu wote huhifadhiwa hapa. Sasa Wizara ya Maji inatoa vibali vya ujenzi lakini na Wizara ya Madini inatoa vibali vya ujenzi. Kufika mahali tukawachanganya wale wawekezaji; nani atoe kibali?

Mheshimiwa Naibu Spika, Wizara ya Maji yeye ndiye anapitisha michoro na kuona usahihi wa michoro hiyo na kutoa kibali cha ujenzi. Wizara ya Madini naye anatoa kibali cha ujenzi. Kwa hiyo, hili likaliwe sawa ili kutowachanganya wawekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, Wizara ya Madini wanayo Sheria ya 2010 ambayo ni utekelezaji wa Sera ya Madini ya 2009 lakini imekuwa ikipitiwa 2017 na 2024. Wizara ya Maji wanayo Sheria namba 11 ya 2009 ambayo imepata marekebisho pia 2022. Sasa hizi zote ni sheria zinahitaji kukaa ili kuona jibu la pamoja, kusiwe na vibali zaidi ya kimoja.

Mheshimiwa Naibu Spika, eneo la pili ni eneo la bond. Sheria ya Madini ya 2010 ilikuja na kitu kinaitwa kanuni ya rehabilitation bond (Bond ya ukarabati) kwa maana kila kampuni yenye mradi mkubwa inapaswa isukume, ipeleke dhamana yake ya kulinda mazingira ambayo ndiyo hiyo bond, lakini leo NEMC nao wamekuja na kanuni inayoitwa environmental performance bond. Sasa hapa pia tunawachanganya wawekezaji. Ipelekwe wapi; NEMC au Madini? Au NEMC kwa sababu ndiye mwenye mazingira yake? Hapa pia panahitaji kuwekwa sawa.

Mheshimiwa Naibu Spika, eneo lingine ni wakati wa kufunga mgodi, mabwawa ya tope sumu haya ni hatari sana. Sasa ile layer ya juu inayowekwa kwa kufunika maana yake lazima iangaliwe kwa jicho la kihandisi. Nishauri taasisi zote za maji, mazingira na madini zikae pamoja kuona kuhitimisha hili. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, eneo la mwisho ni kufunga mashimo ya mgodi, inaitwa (pit) namna ya kuzifunga.

Mheshimiwa Naibu Spika, hapa mwongozo sahihi unaojitosheleza haujapatikana. Watu watajiuliza je, tufukie kwa vifusi, je, tuache maji yajae iwe ni maziwa, ni pit lake. Lakini kabla hilo halijafikiriwa kuna mambo ya kitaalam ya kuweza kufanya. Je, kemia ya huo mwamba inafahamika? Kama kuna element za Sulphur huoni kwamba tunaenda kwenye mambo ya acid mines drainage.

Mheshimiwa Naibu Spika, hata hivyo, kuna mambo mengine ya ki-geology, mwamba unatiririsha maji, yana mwelekeo kuelekea wapi. Kuna wakati pit lake iko juu, level ya maji ya chini ya ardhi iko juu kwa hiyo inalisha, lakini kuna wakati ni kinyume chake, haya yasiposimamiwa vizuri yataleta hatari. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine ni usimamizi wa mazingira katika eneo zima la mgodi. Haya ni maeneo muhimu ambayo nayo yanahitaji wataalam wakae chini watoe miongozo ili tusije tukatengeneza bomu la miaka ya baadaye. Pia ni lazima watu waangalie zile kuta za lile shimo kabla hatujaamua liwe pit lake. Je, ni stable? Na kama siyo stable ikitokea mmomonyoko au landslide tutakuwa wageni wa nani?

(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa Mzungumzaji)

NAIBU SPIKA: Mheshimiwa ahsante sana.

MHE. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu ya muda, ninaunga mkono hoja na ninakushukuru sana kwa nafasi hii. (Makofi)

MHE. ENG. RAMADHANI H. SINGANO: Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza kabisa nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu aliyenipa wasaa wa kuchangia katika Wizara hii ya Mifugo na Uvuvi kwa maandishi. Kwa dhati ya moyo wangu nimpongeze Mheshimiwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania; Mama yetu kipenzi Dkt. Samia Suluhu Hassani. Kwa mapenzi makubwa na kwa niaba ya Wanabumbuli ninaipongeza Wizara ya Mifugo na Uvuvi; hasa Mheshimiwa Waziri Balozi Dkt. Bashiru Ali Kakurwa pamoja na Naibu Waziri wake Mhe. Ng”wansi Kamani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninawapongeza pia watumishi wote wa Wizara ya Mifugo na Uvuvi kuanzia Katibu Mkuu, Naibu Katibu Mkuu pamoja na watumishi wote walio chini yao. Pongezi hizi kwa Wizara ni kwa sababu ya maandalizi makini ya bajeti yenye dira, iliyoandaliwa kwa weledi na inayoakisi mahitaji halisi ya kila Mtanzania katika maeneo mengi nchini na kwa maendeleo endelevu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mchango wa Jumla (Kitaifa); kuhusu Maendeleo ya Sekta ya Mifugo na Uvuvi; Sekta ya mifugo na uvuvi nchini Tanzania zina mchango mkubwa katika ajira, usalama wa chakula, pato la Taifa, biashara na maendeleo ya viwanda. Licha ya kuwa na mifugo mingi, maziwa makubwa, mito, bahari na mazingira mazuri ya ufugaji na uvuvi, bado sekta hizi zinakabiliwa na changamoto nyingi kama:-

(i) Ufugaji wa kienyeji usio na tija;
(ii) Magonjwa ya mifugo;
(iii) Uhaba wa malisho;
(iv) Uvuvi haramu;
(v) Miundombinu hafifu;
(vi) Teknolojia duni; na
(vii) Ukosefu wa viwanda vya kuongeza thamani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mwelekeo wa Kimkakati kwa Tanzania. Tanzania inapaswa kuelekea kwenye:

(i) Ufugaji wa kisasa;
(ii) Uvuvi wa kisasa;
(iii) Uchumi wa buluu (blue economy);
(iv) Viwanda vya kuongeza thamani;
(v) Matumizi ya teknolojia; na
(vi) Uwekezaji katika masoko na Miundombinu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mapendekezo Muhimu ya Kitaifa; kwanza; kuboresha ufugaji; kuanzisha ranchi za kisasa; kuboresha mifugo; kuongeza huduma za chanjo; na kuanzisha benki za malisho.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pili, kukuza uvuvi wa kisasa kwa kudhibiti uvuvi haramu; kujenga bandari za kisasa za uvuvi; kuanzisha fish farms; na kuongeza vifaa vya kisasa vya uvuvi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, tatu, kuongeza viwanda; viwanda vya nyama, maziwa, ngozi, samaki na chakula cha mifugo;

Mheshimiwa Mwenyekiti, nne, kuimarisha Miundombinu na Masoko; barabara za vijijini; cold storage; masoko ya kisasa; na mifumo ya kidigitali ya biashara.

Mheshimiwa Mwenyekiti, tano, Vijana na Wanawake, kuwapa mikopo na mafunzo kwa vikundi vya uzalishaji, ubunifu wa kilimo na mifugo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, matokeo yanayotarajiwa ikiwa mapendekezo haya yatafanyiwa kazi: Uzalishaji utaongezeka, ajira zitapanuka, mapato ya wananchi yataongezeka, Tanzania itakuwa kitovu cha biashara ya mifugo na samaki Afrika Mashariki.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mchango mahususi kwa Jimbo la Bumbuli kuhusu Maendeleo ya Mifugo; Uvuvi na Uchumi wa Kijamii. Jimbo la Bumbuli lina uwezo mkubwa wa kuwa kitovu cha ufugaji wa kisasa; kilimo cha bustani; ufugaji wa samaki; nyuki na utalii wa mazingira.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Jimbo lina Hali nzuri ya hewa, yenye rutuba, maji ya kutosha, mazingira mazuri ya milimani, nguvu kazi ya vijana. Changamoto kubwa za Bumbuli ni Barabara duni vijijini, ukosefu wa masoko ya uhakika, mitaji midogo kwa vijana, teknolojia duni za uzalishaji, ukosefu wa viwanda vya kuongeza thamani, huduma chache za mifugo na uvuvi. Mwelekeo wa Maendeleo ya Jimbo, Jimbo linapaswa kuelekeza nguvu kwenye; maziwa, kuku, mbuzi, ufugaji wa samaki, matunda, mboga, asali na viwanda vidogo vya usindikaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, maeneo muhimu ya kukuza uchumi katika Jimbo:-

(1) Milingano; ufugaji wa ng’ombe wa maziwa na nyama; kuku wa kisasa; kiwanda cha nyama; fish ponds; mnada wa kimkakati wa mifugo na majosho ya kisasa.

(2) Mahenzanguu; ufugaji mchanganyiko Mashamba ya mazao ya mifugo na kiwanda cha nyama.

(3) Soni; Kiwanda kikubwa cha kukusanya maziwa maeneo yote kwa kuwa ndio lango kuu la Halmashari ya Bumbuli na pia karibu na barabara kuu Machinjio ya viwango vya kuweza kukusanya mazao ya nyama kutoka maeneo ya Jimbo la Lushoto na Mlalo.

(4) Baga; ufugaji wa mbuzi, nyuki, matunda. Maboresho ya mnada na Majosho yaliyopo.

(5) Kwemkomole Fish ponds, Poultry projects na ufugaji wa mbuzi wa kisasa.

(6) Nkongoi; kilimo cha mboga, maziwa, umwagiliaji kwa ajili ya mazao ya mifugo.

(7) Bumbuli na Dule B; fish ponds, ufugaji wa maziwa na kiwanda cha maziwa.

(8) Mayo na Kisiwani; utalii, trout farming na kilimo cha matunda.

(9) Usambara; Eco-tourism na Organic farming.

(10) Vuga; Mafunzo, viwanda vya chakula vya mifugo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mapendekezo ya Jumla kwa Bumbuli ni kama ifuatavyo:-

(i) Kuboresha barabara za vijijini;
(ii) Kujenga masoko ya kisasa;
(iii) Kuanzisha cold rooms;
(iv) Kuwezesha vijana na wanawake;
(v) Kuimarisha vyama vya ushirika,
(vi) Kuanzisha viwanda vidogo vya maziwa; Asali; Nyama na matunda;
(vii) Kutumia teknolojia za kisasa za uzalishaji; na
(viii) masoko.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hitimisho; kwa uwekezaji mzuri na mipango ya kimkakati, Bumbuli inaweza kuwa Kitovu cha kilimo cha milimani; Mfano wa ufugaji wa kisasa; Eneo la utalii wa mazingira; na Chanzo kikubwa cha ajira kwa vijana na wanawake.

Mheshimiwa Mwenyekiti, maendeleo ya jimbo yatategemea; Miundombinu bora; Elimu na mafunzo; Ushirikiano wa wananchi; na Uwekezaji wa muda mrefu katika sekta za uzalishaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kuwasilisha.