NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. LAURENT D. LUSWETULA): Mheshimiwa Spika, ahsante sana Mheshimiwa Dkt. Neema Peter. Kwanza ninakushukuru kwa maswali mawili ya nyongeza, maswali mazuri, lakini hii inamaanisha kwamba wanawake wa Dodoma hawakukosea kukuchagua. Kweli Ph.D kichwani ipo. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, baada ya hayo sasa, niseme tu kwamba, Serikali imeendelea kuandaa na kusimamia miongozo na utekelezaji wa sekta ya fedha ili kuchochea uchumi wa wananchi, hasa vijana pamoja na wanawake. Serikali imekuja na mkakati maalum ambao unaitwa Programu ya Elimu ya fedha ya mwaka 2020/2021 – 2025/2026, ikiwa ni mpango maalum wa kutoa elimu kwa wananchi (wanawake wanaume na makundi mengine) ambayo inalenga zaidi kuwawezesha Watanzania kupata uelewa, maarifa na kuwajengea kujiamini katika kusimamia mapato na matumizi na kufanya maamuzi sahihi katika kutumia huduma rasmi za kifedha.

Mheshimiwa Spika, pamoja na hayo, ninyi mnaweza mkawa ni mashahidi ya kwamba kama Wizara ya Fedha tumekuwa kila mwaka tukiadhimisha maadhimisho ya Huduma ya Wiki ya Kifedha; ambapo tumeanza mwaka 2021 – 2026 (ambapo yamefanyika rasmi tarehe 21 mwezi huu, 2026). Mimi binafsi nikimwakilisha Waziri wa Fedha nimeenda kufungua rasmi maadhimisho hayo ambayo yamefanyikia nchini (Tanga) ili wananchi waweze kupata elimu ya kifedha. Kweli wananchi wa Tanga waliyapokea kwa hali ya juu, walikuwa ni wengi. Hii ni mikakati maalum ya Wizara ya Fedha kuhakikisha ya kwamba wananchi wanapata elimu ya fedha. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, pamoja na hayo, maadhimisho haya yameanza muda kidogo, tangu mwaka 2021. Mikoa ya Dar es Salaam, Mwanza, Arusha na mikoa mingine imeendelea kunufaika na elimu hii.

Mheshimiwa Spika, pamoja na hayo, zaidi ya mikoa 16 mpaka sasa hivi tumeweza kufikisha huduma hiyo ya fedha, kuwapa elimu ambapo zaidi ya wananchi 64,000 ikiwemo wanawake 40,000 na wanaume 24,000 wamepata elimu hii kuhusu elimu ya fedha. Vilevile, zaidi ya halmashauri 94 nazo tumepita kuhakikisha kwamba wanapata elimu ya fedha ili waweze kufanya maamuzi sahihi katika uwekezaji wao, katika uwekezaji na kuingia sasa kuwekeza kwenye mambo yetu ya kifedha ikiwemo uwekaji akiba, mikopo, uwekezaji, bima, Bima-amana, kodi, hati fungani na mengineyo mengi, kwa sababu sisi kama Wizara ya Fedha tumejipanga ipasavyo. (Makofi)

SPIKA: Ahsante!

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. LAURENT D. LUSWETULA): Mheshimiwa Spika, lakini swali la pili, lililenga zaidi kwamba sasa sisi kama Wizara ya Fedha tumejipanga kwa namna gani kuhakikisha kwamba wale wanaokiuka taratibu zilizowekwa sasa wanaweka riba kubwa ili kujinufaisha wao.

Mheshimiwa Spika, niseme tu kwamba, katika mkakati ambao tumesema kwamba tumeandaa rasimu ya kusimamia mikopo ya kidijiti ambayo inatarajiwa kuanza mwaka 2026 na 2027, sisi kama Wizara ya Fedha tumejipanga kuhakikisha ya kwamba taasisi zote zinazotoa mikopo zinafuata taratibu zote. Yeyote anayekiuka tayari tumeshaanza msako huo kuhakikisha kwamba tunasitisha leseni na kufunga kabisa, kwa sababu anakiuka taratibu ambazo Serikali imeziweka. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, kwa nyongeza tu kwa niaba ya Waziri wa Fedha, tunaiagiza Benki Kuu ya Tanzania kuendelea kuongeza juhudi zaidi katika udhibiti wa mikopo hii, kuhakikisha kwamba wananchi hawa ambao sasa wanatuamini na Serikali yetu hii ya Awamu ya Sita wanapata mikopo ambayo sasa inawanufaisha na wala si ile wanayoiita ‘Kausha Damu’ na sisi tumejipanga kuhakikisha kwamba tuko pamoja kuwasaidia wananchi kwa sababu ndiyo wananchi wetu. Ahsante sana. (Makofi)

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. KWAGILWA R. NHAMANILO): Mheshimiwa Spika, ninaomba niyajibu maswali yote mawili kwa pamoja kwa sababu yanaingiliana.

Mheshimiwa Spika, wote tutakumbuka kwamba mara baada ya kuanzisha utoaji wa mikopo awamu mpya, kwa maana ya baada ya kuachana na utaratibu wa zamani, Serikali ilizigawa halmashauri zetu katika makundi mawili. Kundi la kwanza likiwa na halmashauri 174 na kundi la pili, ikiwemo Dodoma, likiwa na halmashauri 10. Halmashauri 174 tumeendelea kutoa mikopo kupitia utaratibu ulioboreshwa, lakini halmashauri hizi 10 pia tulisema tutoe mikopo kupitia benki ili tuweze kuona kama tutafanikiwa, kama ambavyo Mheshimiwa Rais alikuwa ametamani ifanyike, hatimaye tuweze kufanya utaratibu wote utumike kwa nchi nzima.
Mheshimiwa Spika, sasa katika mikoa 10, maeneo 10 ambayo tulipanga kufanya kupitia benki ni pamoja na Jiji la Dar es Salaam, kwa maana ya Mkoa mzima wa Dar es Salaam, Dodoma, Songea Manispaa, Newala, Bumbuli, Siha, Mbulu pamoja na Itilima na Nkasi; huku kote tumeendelea kutoa kupitia utaratibu wa benki.

Mheshimiwa Spika, wiki mbili zilizopita tumekaa na benki hizi tatu ambazo tulikuwa tumezipa kazi hii; Benki za CRDB, NMB na Uchumi Commercial Bank; kwa ajili ya kufanya tathmini na kuona maeneo ambayo yamekuwa kikwazo kwa watu wetu.

Mheshimiwa Spika, msisitizo wetu na namna ambayo tumekubaliana na maelekezo ambayo tumepeana ni kwamba, mabenki ni sharti yazingatie kwamba wananchi ambao tunataka wakopeshwe mikopo hii, ni wananchi ambao hawawezi kukidhi masharti ya kibenki. Ndiyo maana tumesaini MoU ya kuhakikisha kuwa wanapewa kwa mazingira hayo hayo waliyonayo. Mheshimiwa Rais anataka watu wote wapate mikopo, hata wasiokopesheka kwenye benki. Kwa hiyo nisisitize tena kwamba tutayasimamia haya ili kuhakikisha hakuna ucheleweshwaji wa utoaji wa mikopo.

Mheshimiwa Spika, jana tumejibu swali hapa na Mheshimiwa Waziri wa TAMISEMI amelitolea maelezo marefu na ya kina, kwamba Maafisa Maendeleo ya Jamii kwa kushirikiana na TAMISEMI wamewezeshwa. Kwanza pikipiki zaidi ya 98 ili waweze kuwafikia wananchi wetu kwenye vikundi vyao mahali walipo; na pia Serikali kupitia TAMISEMI tumekuwa tukitenga fedha kwenye OC zetu. Kila tunapopeleka OC tunapeleka na fungu kwa ajili ya Mafisa Maendeleo ya Jamii kuweza kuwafikia watu wetu. Niwaelekeze mikoa yote kupitia ma-RAS wetu wahakikishe kuwa hapawi na usumbufu wote kwa wananchi kupatiwa mikopo hii.

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. DKT. FESTO J. DUGANGE): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninamshukuru Mheshimiwa Dkt. Neema kwa wazo zuri na ushauri mzuri kwa Serikali.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa sasa watu wenye ulemavu wananufaika kupitia asilimia mbili, na ukiangalia trend ya mikopo hiyo kwa kiasi kikubwa fedha zile zimekuwa zinawatosheleza kwa sababu waombaji hawajawa wengi, lakini tunajua kuna gap ya elimu. Tunaendelea kuwaelimisha na kuhamasisha watu wenye ulemavu wapate hiyo mikopo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, wazo la ruzuku tumelipokea kama Serikali, tutalifanyia tathmini na kuona namna nzuri ya kwenda nalo. (Makofi)

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. DKT. FESTO J. DUGANGE): Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Dkt. Neema ameongea jambo la muhimu sana la kufanya impact assessment kuona namna ambavyo mikopo hii imesaidia kuwakomboa akina mama, vijana na watu wenye ulemavu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Serikali imeendelea kufanya tathmini, na tuna ushahidi wa maendeleo ya biashara hizi kwa baadhi ya vikundi. Viko vikundi ambavyo vilianza na mikopo ya milioni tano kwa mfano, lakini wakakuza biashara zao na kukopa shilingi milioni 50, shilingi milioni 60 na kuendelea.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, tunaona kuna mwendelezo mzuri wa baadhi ya vikundi ku-graduate kutoka kukopa kidogo kidogo na kufanya biashara ndogo na baadaye wanaanzisha viwanda vya kuchakata bidhaa mbalimbali kama za kilimo na bidhaa nyingine. Kwa hiyo, tunaamini kwamba mikopo hii inaleta tija.

Mheshimiwa Mwenyekiti, wazo la kufanya impact assessment tumelichukua ili tujue, tufanye kwa ujumla wake tangu tumeanza mpaka sasa tuweze kuona mwelekeo wa tija katika mikopo hii na kuweka mipango mizuri zaidi ya kuboresha tunakoelekea mbele. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. LAURENT D. LUSWETULA) K.n.y. WAZIRI WA NCHI, OFISI YA RAIS, MIPANGO NA UWEKEZAJI: Mheshimiwa Spika, ahsante sana, nimshukuru sana Dkt. Neema Majule kwa swali lake la nyongeza.

Mheshimiwa Spika, kwanza swali hili ni lazima kidogo turejee katika Dira ya Maendeleo ya miaka 25 ambayo imepita ambayo kwa kiasi kikubwa kwanza imefanya vizuri sana. Ambapo mpaka kufikia mwaka 2024, wastani wa pato la mtu mmoja mmoja limeweza kukua zaidi ya mara tatu, kutoka dola za Kimarekani 453 mpaka dola za Kimarekani 1,227 lakini pia umri wa kuishi nao umeongezeka kutoka wastani wa miaka 51 mpaka miaka 68.

Mheshimiwa Spika, kwa maana hiyo sasa dira hii ya miaka 25 mingine inayokuja, tumejipanga kuhakikisha kwamba makundi yote ya wanawake, vijana, wafanyabiashara, wawekezaji nao wanaenda kuguswa na dira hii ya miaka 25 ambayo tunaenda kuanza nayo tarehe 01 Julai, 2026 mpaka mwaka 2050.

Mheshimiwa Spika, kwa maana hiyo nimhakikishie kabisa Mheshimiwa Mbunge, sisi kama Serikali tumejipanga vya kutosha kuhakikisha kwamba makundi hayo ambayo ameyataja, tunaenda kuyagusa kwa kiasi kikubwa na kuyawezesha kwa kiasi kikubwa kuhakikisha kwamba wanatekeleza shughuli zao za kila siku, ahsante sana.

NAIBU WAZIRI, OFISI YA RAIS, MIPANGO NA UWEKEZAJI: Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza nichukue nafasi hii kumpongeza sana Mheshimiwa Dkt. Neema Peter Majule, Mbunge wa Viti Maalum Mkoa wa Dodoma kwa maswali yake mawili ya nyongeza. Mara kwa mara amekuwa akichangia sana kwenye suala la uwekezaji na hususan kuwatetea wanawake wa Dodoma kwenye masuala ya uwekezaji.

Mheshimiwa Naibu Spika, la kwanza, hivi vivutio vimepitishwa na wenzetu wa Wizara ya Fedha, na TRA wamehusika katika kuvipitisha, lakini ninatambua kuna changamoto za hapa na pale katika administration ya hii certificate of incentives ambayo kimsingi sisi kama Ofisi ya Rais, Mipango na Uwekezaji, vilevile tumekuwa tukipokea hiyo changamoto kutoka kwa wawekezaji wetu.

Mheshimiwa Naibu Spika, ninaomba nimhakikishie Mheshimiwa Mbunge, kwa kushirikiana na Wizara ya Fedha, tumekuwa tukitatua hizi changamoto, na hivi tunaenda kutengeneza Muswada mwingine wa ile Finance Bill ambayo kimsingi tunakuja kutatua changamoto ambayo kimsingi inawakumba sana wawekezaji wetu hususan wale wanaopewa vile vivutio kwa kupitia ile certificate of incentives.

Mheshimiwa Naibu Spika, la pili, ni kweli wawekezaji wetu wa ndani hususan akina mama wa Mkoa wa Dodoma na vijana wakati fulani wanashindwa kushindana kwenye soko la uwekezaji, kwa sababu mbalimbali ikiwepo mitaji na kadhalika. Sisi kama Serikali, sasa hivi tunaenda kuandaa mwongozo mahususi wa incentives kwa ajili ya wazawa tu ambao utatupa way forward ni jinsi gani sasa tunaweza tukawafanya wakawa competitive na vilevile kuweka mazingira rafiki ya wao kupata mikopo na hata ardhi ili waweze kushindana na wawekezaji wanaotoka nje. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, ninaomba kuwasilisha.

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. DKT. FESTO J. DUGANGE): Mheshimiwa Naibu Spika, hoja ya Mheshimiwa Dkt. Neema ni ya msingi, na Serikali tayari imeanza. Yako maeneo ambayo yana shule za msingi zenye maeneo makubwa, maeneo hayo pia, yametumika kujenga shule za sekondari. Kwa hiyo, zoezi hili tutaendelea kulifanya. Tutapita pia, kwenye Shule ya Msingi ya Ipagala 'A', kama alivyosema Mheshimiwa Mbunge, ili tuweze kuona kama kuna uhitaji wa ujenzi wa shule ya sekondari na kama eneo linatosha, basi Serikali itaendelea kuyafanyia kazi.

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. DKT. FESTO J. DUGANGE): Mheshimiwa Mwenyekiti, nimpongeze sana Mheshimiwa Dkt. Neema Majule, msemaji mzuri sana wa wananchi wa Mkoa wa Dodoma na hakika wanawake wa Mkoa wa Dodoma wamepata mwakilishi wao katika Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nimhakikishie tu Mheshimiwa Mbunge na wananchi wa Jiji la Dodoma kwamba, Serikali katika mipango yake imeboresha design ya barabara zetu kwamba barabara yoyote inayojengwa lazima iwe na mifereji, tena mifereji ya kudumu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kujenga mifereji, tunafanya barabara ziishi kwa muda mrefu na kuepusha gharama za mara kwa mara za ukarabati. Kwa hiyo, tuna mpango huo katika barabara zote tunazoendelea kujenga, na zote ambazo tayari zimejengwa, nyingi zina mifereji na zile ambazo hazina mifereji tunaendelea kujenga mifereji ili barabara ziwe imara zaidi.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. LAURENT D. LUSWETULA): Mheshimiwa Spika, kwanza ninampongeza sana Dkt. Neema kwa uwezo wake mkubwa sana wa kuweza kujenga hoja hapa Bungeni. Pia, ninaendelea kuwashukuru wanawake wa Mkoa wa Dodoma kwa kutuletea mtu kama huyu hapa Bungeni.

Mheshimiwa Spika, pamoja na hayo, kwanza ni kweli kabisa Serikali ya Mheshimiwa Mama Samia Suluhu Hassan, imeendelea kuwawezesha vijana kiuchumi na kujiajiri. Mfano mkubwa ni shilingi bilioni 200 ambazo tayari zimeshatolewa. Pia kupitia asilimia 10 ambazo zinaendelea kutolewa nchi nzima na programu nyingine zinazotoa mikopo kwa vijana kwa riba nafuu kabisa.

Mheshimiwa Spika, ni ukweli usiopingika kwamba asilimia kubwa ya wanafunzi wanaomaliza vyuo vikuu wanakuwa hawana misingi ya kufanya biashara kubwa na uwekezaji mkubwa, lakini pia wanakuwa hawana elimu ya kufanya uwekezaji mkubwa pamoja na sifa zinazoendana na hizo. Kwa maana hiyo, pamoja na mawazo mazuri ambayo sasa wanakuwa nayo hawa vijana wetu wanaomaliza vyuo vikuu, bado misingi hii hawana.

Mheshimiwa Spika, ndiyo maana sisi kama Serikali, tunashauri ni lazima tuone mwendelezo wa biashara tangu biashara inapokuwa ndogo mpaka inapofikia kuwa kubwa kufanya investment ya shilingi milioni zaidi ya 600, shilingi milioni 800 na kuendelea. Kwa maana hiyo, sisi tunashauri kwamba vijana hawa pia lazima tuangalie trend ya biashara wanazozifanya na mitaji yao.

Mheshimiwa Spika, ndiyo maana kuna biashara za aina nyingi kidogo hapa, kuna biashara ambazo ni ndogo kabisa ambazo tunaziita ni micro business ambazo mtaji wake ni kama zinaanzia shilingi milioni tano ambazo na zenyewe zinaweza kuajiri vijana kuanzia mmoja mpaka wanne.

Mheshimiwa Spika, pia kuna biashara ambazo ni ndogo, small businesses ambazo zenyewe zinaanzia mtaji wa shilingi milioni tano mpaka shilingi milioni 200 ambazo zina uwezo wa kuajiri kuanzia vijana watano mpaka vijana 49. Pia tunazo biashara nyingine ambazo ni hizi za kati ambazo mtaji wake ni kuanzia shilingi milioni 200 mpaka shilingi milioni 800 ambazo zinaweza kuajiri vijana kuanzia 50 mpaka 99.

Mheshimiwa Spika, mwisho, tunao wale wafanyabiashara wakubwa ambao na wenyewe wanaanzia mtaji wa shilingi milioni 800 na zaidi ambao wanaweza wakaajiri watu kuanzia 100 na kuendelea. Kwa maana hiyo, vijana hawa ambao wanatoka vyuo vikuu, hawana misingi mikubwa na elimu ya biashara mpaka kufikia kutoka biashara ndogo kwenda biashara kubwa.

Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, sisi kama Serikali tunaendelea kuwahimiza lazima tuone trend ya biashara ya mtu huyu anayetoka chuo kikuu, tumwezeshe kupata elimu ya uwekezaji na namna ya kufanya uwekezaji.

Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, tunashauri kwamba tutaona trend baada ya kumwezesha sasa kuanza biashara ndogo, micro mpaka large, tuone trend ya biashara inaendaje na baada ya hapo, tuko tayari kuwasaidia vijana ambao sasa trend yao ya biashara watakuwa wanakua kutoka biashara ndogo kwenda biashara kubwa kupitia taasisi zetu za kifedha. Ninaomba kuwasilisha.

NAIBU WAZIRI, OFISI YA WAZIRI MKUU, TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA (MHE. DKT. FESTO J. DUGANGE): Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kweli kwamba tunavyo vituo vya afya vingi katika Mkoa
wa Dodoma, kama Mheshimiwa Dkt. Neema, alivyosema. Dhamira ya Serikali ni kusogeza karibu zaidi na wananchi huduma za afya, ili kuwapunguzia umbali wa kupata huduma hizo wananchi wengine
wakiwepo akina mama wajawazito. Tufahamu kwamba vipo vituo ambavyo vina upungufu wa watumishi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la kwanza ambalo Serikali imehakikisha inalisimamia kwa karibu ni kwamba, vituo vyote vilivyojengwa vianze kutoa huduma hata kama kuna watumishi wachache. Tuhakikishe wajawazito na wananchi wengine
wanaendelea kupata huduma, wakati tunaendelea kujipanga kupeleka watumishi wengine katika vituo hivi.

NAIBU WAZIRI WA VIWANDA NA BIASHARA: Mheshimiwa Mwenyekiti, kama nilivyojibu swali la msingi, SIDO wamekuwa wakiendesha madarasa haya kwa kufikia makundi mbalimbali hasa wanawake, kwa mfano, madarasa ya SIDO yanachukua wanafunzi 40 kwa wiki na majority wanakuwa ni wanawake na kwa kuona umuhimu wa kutoa elimu ya kulinda miliki bunifu na alama za biashara, BRELA wamekuwa wakishiriki madarasa haya ya SIDO na ushirikiano huu umekuwa ukizaa matunda kwa maana wanafikia watu wengi na hasa wa pembezoni. Kazi hii inafanyika kwa umakini na matokeo tunayaona.