NAIBU WAZIRI WA FEDHA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nimshukuru Mheshimiwa Sanga, anauliza maswali haya bila shaka ni kutokana na kwamba wafanyakazi hawa ni dada zetu, ni kaka zetu na wengine ni wanetu. Kwa hiyo, maisha yao na matumaini yao ya kuishi kwa kufanya kazi, mwisho wa siku yawe na faida kwao. Serikali itaendelea kuandaa mazingira wezeshi ya kifedha kwa watumishi kama ambavyo imekuwa ikifanya.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa mfano, Serikali kupitia Wizara ya Fedha iliunda mfuko maalum wa Advances Fund kupitia Tangazo la Serikali Na. 709 lililotoka mwaka 2018 likisomeka kama “Advances Fund Establishment Order.” Lengo kuu la kuanzishwa mfuko huu ilikuwa ni kuwezesha utoaji wa mikopo kwa watumishi wa umma kwa masharti nafuu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mikopo inayotolewa kupitia Mfuko wa Advances Fund huwa inatozwa kwa gharama ya jumla ya asilimia nne, ambayo kimsingi huwa ni kwa ajili ya services charges na bima tu ya huo mfuko. Mpango huu unawahusisha wafanyakazi au tuseme watumishi wa umma, kwa maana ya Serikali Kuu na Serikali za Mitaa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sambamba na utekelezaji wa utaratibu huu, Serikali ilielekeza taasisi nyingine za umma kuanzisha mifuko yao ya ndani ya utoaji mikopo kwa watumishi wao kwa lengo la kuhakikisha wanapata mikopo yenye masharti nafuu na hivyo kuwezesha kuimarisha ustawi wa uchumi wao.

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika kipindi cha Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan, Rais wetu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania tangu mwaka 2021 hadi Januari, 2026 watumishi hao wamekopeshwa zaidi ya shilingi bilioni 497, lakini kwa kipindi cha mwaka 2025/2026 pekee watumishi wamekopeshwa kwa zaidi ya shilingi bilioni 74.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hali hiyo, watumishi hao wataendelea kuishi kwa matumaini na watastaafu wakiwa wanawezeshwa na Serikali, na bila shaka mpango huu utaendelea kufanyika na jitihada nyingine za kuwezesha wafanyakazi waweze kuwa na maisha mazuri.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kujibu swali la nyongeza la Mheshimiwa Lucy Edward Mwakyembe, kama ifuatavyo: -

Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kweli madeni ya wazabuni na wakandarasi pamoja na watumishi ni kero ambayo Wizara imeipata, lakini pia kupitia Wabunge mbalimbali jambo hili limekuwa likiongelewa sana.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuliona hilo, Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Bajeti kesho siku ya Jumatano, tarehe 20 Mei itakutana na Wizara ya Fedha katika kutafakari na kuhakikisha kwamba madeni hasa hasa ya wazabuni na wakandarasi wa ndani yanaweza kulipwa ili uchumi uweze kuzunguka lakini pia vijana ambao wamefanya kazi kwenye miradi hiyo waweze kupata kujikimu na kuinua vipato na uchumi wa mmoja mmoja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kuwasilisha. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kujibu swali dogo la nyongeza la Mheshimiwa Lucy kama ifuatavyo: -

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninatambua ni kweli wakandarasi na wazabuni wamekuwa wakiumia sana kutokana na kutolipwa kwa wakati ambazo wamezifanya katika miradi ya maendeleo ambayo inahudumia wananchi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, uhakiki kwa sasa kama nilivyotangulia kusema umefanyika kupitia Maafisa Masuuli, lakini pia Wizara za Kisekta na baadhi ya taarifa zilizo nyingi tumeshazipata na ndio maana kesho tuna kikao mahsusi kwa ajili ya kupitia orodha zote za madeni ili tuweze kupanga mkakati ambao utaenda kupunguza kabisa na kama sio kuondoa kwa kiwango kikubwa madeni yote ambayo wazabuni wanaidai Serikali ili mwisho wa siku twende kuangalia miradi mipya badala ya kuhangaika na madeni ambayo mpaka sasa hivi wazabuni na wakandarasi wanadai.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, labda nijibu kwa ujumla.

Mheshimiwa Tinnar Chenge ninashukuru sana kwa swali lako lakini niseme wazi kwamba amesema madeni ya Wilaya ya Meatu. Hayo ni madeni jumuishi ambayo haijulikani sasa ni wakandarasi wa Wizara ya Maji au miradi ya barabara au ni miradi gani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nitaongea naye nje ya forum hii ili kupata uhakika na specific hoja yake iko vipi ili tuweze kumjibu kiuhalisia kutokana na swali ambalo atakuwa ametupatia nje ya kikao hiki. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kujibu swali la dogo la nyongeza la Mheshimiwa Janeth kama ifuatavyo: -

Mheshimiwa Mwenyekiti, kama nilivyotangulia kusema kuhusiana na uwazi na uwajibikaji Kamati ya Kudumu ya Bajeti ya Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kesho linapitia taarifa zote za madeni ya wakandarasi na wazabuni. Kamati hiyo wajumbe wake ni Wabunge, Wabunge ambao wanawakilisha wananchi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, taarifa ambazo tunazipeleka sisi kama Wizara ya Fedha inaenda kuwekwa wazi mbele ya Kamati ambayo mwisho wa siku tunaonesha ule uwazi wa kwamba madeni yote ambayo yamehakikiwa, ambayo hayajahakikiwa kiasi gani tunaenda kulipa na mkakati gani tunaenda kuufanya ili kulipa madeni hayo. Huo ndio uwazi na uwajibikaji ambao tunaongelea.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kuwasilisha.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MUSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, Serikali inatambua umuhimu wa vivutio vya kodi katika kuvutia uwekezaji wa ndani na nje. Ni kweli pia kuwa hapo awali kulikuwepo na changamoto zilizosababisha ucheleweshwaji wa utoaji wa vivutio hivyo. Changamoto hizo zilihusisha urasimu wa kiutendaji, ucheleweshwaji wa maamuzi, ukosefu wa utaratibu wa kutosha kati ya taasisi mbalimbali pamoja na mkanganyiko wa tafsiri za baadhi ya sheria na hatua za kuchukua.

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika kubaini hali hiyo, Serikali imechukua hatua mbalimbali madhubuti kupitia taasisi mbalimbali ikiwemo TISEZA. Sasa hivi angalau kuna one stop centre ambapo wawekezaji wanaweza wakaenda kuwasilisha maombi yao kuhusiana na vivutio stahiki kwenye sekta ambayo wanaenda kuifanyia biashara.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia, kuna ushirikishwaji mkubwa wa taasisi kama TCCIA ambayo pia tunaitumia kwa ajili ya kuwaelekeza wafanyabiashara vivutio stahiki katika maeneo ambayo wanaenda kuwekeza. Jambo hili inaelekea baada ya hatua hizo linaenda kupungua, na hivyo vivutio vitatoka kwa wakati, hasa kwa startups kama vijana. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, swali la pili, kuhusiana na takwimu, Serikali kweli inatoa vivutio hivyo, hususan kwa vijana. Hata hivyo, kwa sasa hatuna takwimu zinazoonesha asilimia ambayo inatupa picha ya wale ambao wamefaidika na vivutio hivi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, vivutio hivyo vimekuwa vikitolewa, lakini mtazamo siyo vivutio, tathmini imekuwa ikitolewa kwa kuangalia mtazamo mpana kuliko kuangalia asilimia ya watu ambao wanafaidika. Kwa mfano, kwa kuangalia ajira na shughuli za kiuchumi katika jamii. Kwa sasa tunafikiri Wizara ya Fedha inaweza ikapata takwimu nzuri zaidi pale ambapo sasa tumeanza kutumia mfumo wa IDRAS ambao unachukua takwimu za walipa kodi wote.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia, tuko na utaratibu wa kuwaelekeza, na hapa nielekeze kwa dhati kabisa wenzetu wa Mamlaka ya Mapato Tanzania, waweze kuanzisha utaratibu. Ninajua upo utaratibu wa mafunzo kwa wafanyabiashara, hasa vijana ambao wanaanza biashara kwa sasa, hasa kipindi hiki ambacho Mheshimiwa Dkt. Samia Suluhu Hassan ametoa shilingi bilioni 200 kwa ajili ya kuwawezesha vijana hawa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, tusipokuwa na takwimu na vijana hawa wasipopata mafunzo stahiki kwa ajili ya kutumia zile fedha, zile fedha zitakuwa kama zile ambazo Wabunge tulikuwa tukilalamikia hapa, kwamba, fedha za 10% ya mapato ya ndani ya halmashauri zimekuwa zikienda na maji bila habari kutokana na vijana kuchukua fedha bila kuwa na maarifa stahiki ya kutumia fedha hizo. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, shilingi bilioni 200 lazima zilete tija kwa vijana. Kwa hiyo, nawaambia na kuwahimiza Mamlaka ya Mapato Tanzania, pamoja na jitihada wanazofanya za kuwapa mafunzo na kutoa vivutio hivyo ambavyo nimeviongelea, watoe mafunzo stahiki kwa vijana, ili mwisho wa siku shilingi bilioni 200 zilete tija kwao. Pia, kama tunavyosisitiza, wawe ni wajasirimali ambao wanakuja ku-graduate kuwa wafanyabiashara wakubwa watakaoleta tija na kuinufaisha nchi hii.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kuwasilisha. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MUSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, utaratibu huo haupo, na ndio maana hata tunavyoongelea Corporate Tax tunaongelea kodi kutoka kwenye faida. Hoja hii ninaichukua kutoka kwa Mheshimiwa Mbunge, kama kweli kuna matukio ya wafanyabiashara kulipishwa kodi kutoka kwenye mtaji, kwa sababu, kodi haitakiwi kufilisi biashara hiyo, ndiyo hasa mustakabali wa kodi halisi. Kodi inatakiwa ichukuliwe kutoka kwenye faida. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, tunavyoongelea wajasiriamali wadogo, wao wamekuwa exempted kabisa kutolipa kodi, hasa wale ambao wanazalisha fedha chini ya shilingi 4,000,000. Kwa hiyo, hata wale ambao ni zaidi ya shilingi 4,000,000 kitakachotokea ni kwamba, watalipa kodi kwenye faida wanayozalisha. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nasema wazi pia, tumezungumzia kwamba, wajasiriamali wadogo wana msamaha wa kulipa kodi, lakini pia, uki-graduate kutoka kwenye msamaha, utapata maelekezo wewe kama mfanyabiashara, ni kwa namna gani unakokotoa faida yako ili ihusishwe kwenye kulipia kodi yako. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kuwasilisha. (Makofi)

NAIBU WAZIRI WA FEDHA: Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba kujibu swali la nyongeza kutoka kwa Mheshimiwa Daniel Awack Tlemai, kama ifuatavyo: -

Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kweli, kwa mujibu wa takwimu inaonyesha kwamba, shilingi bilioni 11.12 zimekusanywa kwa mwaka wa fedha 2024/2025 na inakaribia kabisa yale mapato ambayo yamekusanywa na Pemba ya shilingi bilioni 16. Ahadi za viongozi, ikiwemo ahadi ya Mheshimiwa Rais pamoja na maelekezo yake, ni vipaumbele vya Serikali kiutekelezaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuwa, wako kwenye threshold inavyoonekana, ninamhakikishia Mheshimiwa Mbunge na wananchi wa Karatu, jambo hili kwa kuwa liko katika hatua za mwisho za tathmini, nina imani, na mimi nitasimamia uanzishwaji wa Mkoa wa Kikodi pale Karatu.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE) K.n.y. WAZIRI WA NCHI, OFISI YA RAIS, MIPANGO NA UWEKEZAJI: Mheshimiwa Mwenyekiti, kufuatia jibu langu la msingi ni kwamba, kwa sasa wataalamu wanaendelea kupitia rasimu ambayo italetwa Bungeni. Muswada huo utakaoletwa Bungeni baada ya kukamilisha mchakato, unahusisha pia uboreshwaji wa Ofisi ya TR (Treasurer Registrar) ili aweze kutekeleza majukumu yake ipasavyo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninafahamu Mheshimiwa Kitima ana lengo la kuhakikisha TR anafanya shughuli zake kikamilifu ili sasa mashirika ya umma ambayo anayasimamia yaweze kuleta tija na yasiwe tanuri la fedha za umma, badala yake ziweze kuchangia kwenye pato la Taifa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaendelea kusisitiza kwamba, mchakato ule unahusisha maboresho ya Ofisi ya Msajili wa Hazina. Ninaomba kuwasilisha.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE) : Mheshimiwa Mwenyekiti, kama nilivyojibu kwenye swali la msingi kwamba mchakato huo unaenda kukamilishwa haraka iwezekanavyo, lakini kwa namna ninavyoona ndani ya mwaka huu, siyo mwaka wa fedha, taratibu hizo zitakuwa zimekamilika.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kujibu swali la nyongeza la Mheshimiwa Nollo kama ifuatavyo:-

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza kama nilivyotangulia kujibu kwenye swali la msingi kwamba kwa kushirikiana na Kamati ya Bajeti, Waziri kesho anakuja na maboresho ya sheria kwenye ile mifuko ambayo itafanya fedha hizo ziende moja kwa moja kwenye mifuko, lakini pia suala la miradi inayotekelezwa na
wadau wa maendeleo kwamba inatozwa kodi, niseme wazi kwamba miradi hiyo inapokuwa inabuniwa au inaletwa kwenye halmashauri au kwenye taasisi za Serikali, taasisi hizo zina uwezo wa kuomba msamaha ya kodi kama wanahitaji na si automatic kwamba ukianzisha mradi wa maji kwa mfano kwamba utapata
msamaha moja kwa moja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kimsingi ni kwamba kama kuna mahitaji ya msamaha wa kodi, taasisi husika inabidi iombe kutoka kwenye Mamlaka ya Mapato Tanzania ili kupata msamaha husika, hasa hasa pengine kama kuna ongezeko la thamani (VAT)
na hii nitoe rai kwenye taasisi zote, Maafisa Masuuli wanapokuwa na miradi ambayo inaletwa na wahisani au wadau wa maendeleo, basi kabla mradi haujaanza kutekelezwa taasisi hizo kama wanahitaji, zijipange kuomba msamaha na bahati nzuri Mamlaka ya Mapato Tanzania ilishatoa mafunzo kwa viongozi wote wa mamlaka hizo, hasa hasa Serikali za Mitaa wanafahamu, lakini pia viongozi, Mameneja wa RUWASA ambao wanatekeleza miradi ya maji, walipata mafunzo kutoka Mamlaka ya Mapato
Tanzania ya namna ya kuomba msamaha wa kodi hasa Kodi ya Ongezeko la Thamani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia mamlaka nyingine zote na
taasisi za Serikali. Wanapokuwa na miradi, najua Miradi ya SEQUIP, Miradi ya BOOST ambayo inatekelezwa kwenye Mamlaka za Serikali za Mitaa, kama wanahitaji kuomba msamaha wa kodi kwa ile miradi ambayo haina makubaliano ya Serikali ya awali ya kwamba miradi hiyo itakuwa ina msamaha, basi wana wajibu wa
kuomba msamaha na wanaomba kupitia mfumo ambao wengi wao wameshapata mafunzo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha.

NAIBU WAZIRI WA FEDHA (MHE. ENG. MSHAMU A. MUNDE): Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kujibu swali la nyongeza la Mheshimiwa Mhata, kama ifuatavyo:-

Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kweli lilitoka agizo kutoka kwa Mheshimiwa Waziri Mkuu na Wizara ya Fedha iko kwenye utekelezaji wa agizo hilo. Kwa maeneo ambayo miradi inatekelezwa na mfuko huo au mifuko hiyo, watakubaliana na mimi kwamba yapo maeneo ambayo fedha zimeshapelekwa kwa mujibu wa maelekezo ya Waziri Mkuu ambayo yalitolewa hapa hapa Bungeni.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha. (Makofi)

MWENYEKITI: Mheshimiwa Profesa Kitila Mkumbo, Waziri wa Mipango na Uwekezaji.

MHE. PROF. KITILA A. MKUMBO: Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru sana na nimshukuru Mheshimiwa Naibu Waziri kwa majibu yake mazuri.

Mheshimiwa Mwenyekiti, niongeze tu kwamba Serikali
imechukua kwa uzito maoni ya Waheshimiwa Wabunge juu ya mifuko na kesho Mheshimiwa Waziri wa Fedha ataeleza vizuri namna ambavyo Serikali itatekeleza jambo hilo kwa umakini mkubwa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo Waheshimiwa Wabunge walielewe hilo kwamba suala la mifuko ya maji, sauti hizi Serikali imezisikia na kesho katika Bajeti ya Serikali Mheshimiwa Waziri wa Fedha ataliweka vizuri. Nashukuru sana. (Makofi)